Bán khống cổ phiếu ở Việt Nam: vì sao chưa được phép và thay thế bằng gì

Bán khống chứng khoán Việt Nam là vay cổ phiếu để bán trước, mua lại sau. Trên thị trường cơ sở, nhà đầu tư cá nhân chưa dùng được công cụ này. Thông tư đã định nghĩa giao dịch bán khống có bảo đảm từ năm 2020. Nhưng chính thông tư đó để việc triển khai cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quyết định tùy tình hình thị trường. Bài này đọc lại các quy định đang hiệu lực đến 02/10/2026 và liệt kê những cách thay thế hợp pháp.

Thông tư 120/2020/TT-BTC định nghĩa bán khống có bảo đảm là bán chứng khoán đã vay qua hệ thống của VSDC.

Việc triển khai do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quyết định tùy tình hình thị trường.

Quy định hiện hành chỉ cho đặt lệnh bán chứng khoán đã có sẵn trên tài khoản, trừ vài ngoại lệ.

Muốn có vị thế hưởng lợi khi giá giảm, nhà đầu tư dùng hợp đồng tương lai chỉ số.

Bán khống chứng khoán Việt Nam

Khoản 11 Điều 2 Thông tư 120/2020/TT-BTC định nghĩa giao dịch bán khống có tài sản bảo đảm. Đó là giao dịch bán chứng khoán đã được vay trên hệ thống vay và cho vay chứng khoán của VSDC. Người bán sau đó có nghĩa vụ mua lại để hoàn trả. Thông tư này đã được sửa bởi Thông tư 68/2024/TT-BTC và 08/2026/TT-BTC, nhưng phần định nghĩa vẫn giữ.

Điều 11 cùng thông tư dựng sẵn khung cho hoạt động này. Hợp đồng vay chứng khoán phải nêu tài sản bảo đảm, lãi suất vay, thời hạn vay và cách xử lý khi không hoàn trả. Nhà đầu tư mở một tài khoản bán khống riêng, tách biệt với tài khoản ký quỹ và tài khoản thường. Sở công bố danh sách mã được bán khống theo tiêu chí của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Câu then chốt nằm ở khoản 5 Điều 11. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước triển khai bán khống có bảo đảm tùy vào tình hình thị trường. Ủy ban cũng ban hành quy chế hướng dẫn. Nói cách khác, khung đã có nhưng cần quyết định triển khai.

Chưa bán khống chứng khoán Việt Nam

Quy tắc đặt lệnh bán nằm ở khoản 3 Điều 7 Thông tư 120/2020/TT-BTC. Nhà đầu tư chỉ được đặt lệnh bán chứng khoán đã có sẵn trên tài khoản lưu ký tại ngày giao dịch.

Thông tư liệt kê các ngoại lệ. Ngoại lệ thứ nhất dành cho thành viên lập quỹ ETF. Hai ngoại lệ còn lại là giao dịch trong ngày theo Điều 10 và bán chứng khoán chờ về. Giao dịch bán khống có bảo đảm không nằm trong danh sách ngoại lệ này. Hai ngoại lệ sau cũng chỉ áp dụng khi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước triển khai.

Hạ tầng vay chứng khoán cũng cho thấy điều tương tự. Trang dịch vụ vay và cho vay chứng khoán của VSDC nêu bốn mục đích. Hai mục đích đầu là hỗ trợ thành viên lưu ký thiếu chứng khoán do sửa lỗi và hỗ trợ thành viên lập quỹ ETF. Hai mục đích sau phục vụ hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ và nhà tạo lập thị trường công cụ nợ. Không có mục đích cho nhà đầu tư vay để bán khống.

Điều kiện đi kèm khi triển khai

Nếu được triển khai, bán khống có bảo đảm sẽ chịu nhiều ràng buộc theo Điều 11. Chứng khoán phải được vay qua VSDC trước khi bán. Nhà đầu tư dùng tài khoản riêng. Chỉ mã có trong danh sách do sở công bố mới được bán khống. Khoản 4 Điều 11 cấm bán khống trong 5 ngày làm việc trước ngày đăng ký cuối cùng thực hiện quyền.

Khoản 6 còn cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quyền yêu cầu tạm ngừng bán khống. Quyền này dùng khi cần bảo đảm an toàn thị trường.

Vì vậy, kể cả khi được triển khai, bán khống sẽ không đơn giản như bấm nút bán. Người bán khống phải trả lãi vay chứng khoán và chịu rủi ro giá tăng không giới hạn.

Thay thế bán khống bằng gì

Cách trực tiếp nhất là hợp đồng tương lai chỉ số. Trang dịch vụ bù trừ của VSDC mô tả hợp đồng tương lai chỉ số được thanh toán bằng tiền theo lãi lỗ vị thế. Mở vị thế bán hợp đồng tương lai cho phép hưởng lợi khi chỉ số giảm, mà không cần vay cổ phiếu. Đổi lại, đây là sản phẩm có đòn bẩy và ký quỹ riêng. Cơ chế cụ thể có trong bài chứng khoán phái sinh là gì.

Chứng quyền có bảo đảm thì không thay được bán khống. Quy chế ban hành kèm Quyết định 22/QĐ-HĐTV ngày 16/03/2026 chỉ có công thức giá cho chứng quyền mua dựa trên cổ phiếu. Chứng quyền mua có lợi khi cổ phiếu tăng, không phải khi giảm.

Người chỉ giao dịch cổ phiếu có công cụ phòng thủ đơn giản hơn. Đó là giảm tỷ trọng cổ phiếu, tăng tiền mặt hoặc chuyển sang nhóm ngành ít biến động. Bài chiến lược đầu tư phòng thủ và cổ phiếu phòng thủ bàn kỹ hơn về hướng này.

Đọc tin về bán khống thế nào

Mỗi khi có tin sắp cho phép bán khống, hãy hỏi ba câu. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã ban hành quy chế hướng dẫn chưa. Sở đã công bố danh sách mã được bán khống chưa. VSDC đã mở dịch vụ cho vay chứng khoán phục vụ bán khống chưa. Thiếu một trong ba thứ đó, lệnh bán khống vẫn chưa đặt được.

Nội dung để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.