Thuyết minh BCTC: tìm đúng mục vay, phải thu

Thuyết minh BCTC là phần giải thích các con số trên ba báo cáo chính của doanh nghiệp. Phần này dài nhất trong bộ báo cáo, và cũng là nơi nhà đầu tư dễ bỏ qua nhất. Bài này chỉ cách tìm đúng mục: muốn biết nợ vay, khoản phải thu, giao dịch với bên liên quan thì mở phần nào.

Bài thuộc khoá Báo cáo tài chính CFA, module Đọc BCTC doanh nghiệp Việt Nam. Cấu trúc lấy từ mẫu Bản thuyết minh B09-DN trong Thông tư 99/2025/TT-BTC, tra ngày 03/10/2026. Các ví dụ số là giả định.

Thuyết minh BCTC là gì và nằm ở đâu

Thuyết minh nằm cùng ba báo cáo trong bộ báo cáo tài chính

Khoản 2 Điều 14 Thông tư 99/2025/TT-BTC ghi rằng ngoài các thông tin tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu, doanh thu, lãi lỗ và luồng tiền, doanh nghiệp phải cung cấp "Bản thuyết minh Báo cáo tài chính". Bản này giải trình thêm về các chỉ tiêu đã phản ánh và các chính sách kế toán đã áp dụng.

Điều 17 liệt kê hệ thống báo cáo tài chính năm gồm bốn phần: Báo cáo tình hình tài chính, Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ và Bản thuyết minh. Mẫu thuyết minh của báo cáo năm là B09-DN. Báo cáo giữa niên độ, như quý và bán niên, dùng mẫu thuyết minh chọn lọc B09a-DN.

Loại	Mẫu	Áp dụng từ
Báo cáo năm	B09-DN	01/01/2026
Giữa niên độ	B09a-DN	01/01/2026

Cả hai mẫu cùng thuộc Thông tư 99. Giữa niên độ gồm quý và bán niên.

Một lưu ý về thời điểm áp dụng. Thông tư 99/2025/TT-BTC có hiệu lực từ 01/01/2026 và áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày đó, thay Thông tư 200/2014/TT-BTC. Báo cáo của năm tài chính 2025 vẫn lập theo thông tư cũ. Các tổ chức tín dụng theo chế độ kế toán của Ngân hàng Nhà nước, theo khoản 2 Điều 2.

Cấu trúc thuyết minh mẫu B09-DN

Mẫu B09-DN chia thành chín phần. Mẫu đánh số phần từ I đến V, rồi từ VII đến X.

Phần	Nội dung	Dùng để làm gì
I	Đặc điểm hoạt động của doanh nghiệp	Biết công ty con, liên kết, số lao động
II và III	Kỳ kế toán, đơn vị tiền tệ, chuẩn mực áp dụng	Biết báo cáo lập theo chuẩn nào
IV	Chính sách kế toán, ước tính kế toán	Biết cách ghi nhận doanh thu, hàng tồn kho, dự phòng
V	Thông tin bổ sung cho Báo cáo tình hình tài chính	Chi tiết từng khoản mục trên báo cáo
VII	Thông tin bổ sung cho Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh	Chi tiết doanh thu, chi phí, thu nhập khác
VIII	Thông tin bổ sung cho Báo cáo lưu chuyển tiền tệ	Giao dịch không bằng tiền
IX	Những thông tin khác	Nợ tiềm tàng, bên liên quan, sự kiện sau ngày kết thúc
X	Nội dung sửa đổi biểu mẫu	Chỉ tiêu doanh nghiệp tự điều chỉnh

Phần V là phần dài nhất, với 32 mục. Phần IX ngắn nhưng chứa những thông tin nhà đầu tư hay cần nhất.

Muốn biết gì thì mở đâu

Muốn biết điều gì thì mở mục nào của thuyết minh

Cách đọc nhanh nhất là đi từ câu hỏi. Mỗi câu hỏi tương ứng một mục.

Muốn biết	Mở mục
Doanh nghiệp vay bao nhiêu, của ai	Phần V, mục Vay và nợ thuê tài chính
Ai nợ doanh nghiệp, có nợ xấu không	Phần V, mục Phải thu của khách hàng, Phải thu khác, Nợ xấu
Hàng tồn kho gồm gì, dự phòng bao nhiêu	Phần V, mục Hàng tồn kho
Có trái phiếu đang lưu hành không	Phần V, mục Trái phiếu phát hành
Có khoản dự phòng lớn nào không	Phần V, mục Dự phòng phải trả
Khoản nào ngoài báo cáo	Phần V, mục Các khoản mục ngoài Báo cáo tình hình tài chính
Lợi nhuận có khoản một lần không	Phần VII, mục Thu nhập khác, Chi phí khác
Giao dịch với người liên quan	Phần IX, mục Thông tin về các bên liên quan
Có sự kiện lớn sau ngày chốt sổ không	Phần IX, mục Những sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán
Có nợ tiềm tàng, cam kết không	Phần IX, mục Những khoản nợ tiềm tàng, khoản cam kết

Ví dụ giả định. Báo cáo tình hình tài chính của một doanh nghiệp cho thấy khoản phải thu khác tăng 40% so với đầu năm. Con số tổng không nói gì. Bạn mở mục Phải thu khác ở phần V và đọc chi tiết theo đối tượng. Nếu một khoản lớn là cho bên liên quan vay, bạn sang phần IX để đọc thêm thông tin về bên liên quan.

Đọc thuyết minh BCTC trong 10 phút

Thuyết minh thường dài hàng chục trang, nên đừng đọc từ đầu đến cuối. Hãy đi theo năm bước.

Bước	Việc làm
Bước 1	Mở phần IX, đọc nợ tiềm tàng và sự kiện sau ngày chốt sổ
Bước 2	Mở mục vay và nợ thuê tài chính
Bước 3	Mở các mục phải thu, nợ xấu, hàng tồn kho
Bước 4	So phần IV với năm trước, tìm thay đổi chính sách
Bước 5	Mở thu nhập khác để tìm khoản một lần

Phần IX đứng đầu vì nó chứa thông tin rủi ro đột ngột. Một khoản nợ tiềm tàng lớn hay một sự kiện sau ngày chốt sổ có thể quan trọng hơn mọi con số trong báo cáo.

Bước 4 hay bị bỏ quên. Phần IV nêu chính sách kế toán, ví dụ cách ghi nhận doanh thu hay trích dự phòng. Khoản 1 Điều 30 Thông tư 99 yêu cầu doanh nghiệp xử lý rõ khi đổi chính sách kế toán. Nếu chính sách đổi mà doanh nghiệp không giải thích, đó là tín hiệu cần hỏi.

Hai lưu ý khi đọc phần giải trình

Lưu ý thứ nhất, hãy đối chiếu số tổng. Tổng của các dòng chi tiết trong mục phải khớp với số trên báo cáo chính. Nếu không khớp, hãy xem ghi chú hoặc kỳ so sánh.

Lưu ý thứ hai, thuyết minh của báo cáo hợp nhất và báo cáo riêng khác nhau về phạm vi. Hợp nhất nói về cả nhóm công ty, riêng chỉ nói về công ty mẹ. Phần này được so sánh ở bài tiếp theo của loạt.

Để nắm thêm khái niệm, xem cấu trúc báo cáo tài chính theo CFA và 162 thuật ngữ báo cáo tài chính.

Nội dung để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.

Thuyết minh BCTC: tìm đúng mục thông tin trong báo cáo