Quá tập trung một ngành: rủi ro không đa dạng đến đâu

Tập trung ngành là khi phần lớn danh mục của bạn nằm trong một ngành duy nhất. Bài học này nằm trong khoá Xây dựng danh mục đầu tư, module Cơ cấu danh mục. Nhiều người cho rằng tập trung ngành luôn rủi ro hơn. Dữ liệu cho thấy bức tranh phức tạp hơn: có ngành tập trung làm rủi ro tăng, có ngành thì không. Bài này đo điều đó trên cổ phiếu HOSE.

Số liệu là HODL.VN tính từ dữ liệu giá đã điều chỉnh, giờ Việt Nam, đến 02/10/2026. Phân ngành theo cơ sở dữ liệu của HODL.VN, có thể khác phân ngành của sàn.

Cách đo mức tập trung ngành

Lấy 96 cổ phiếu HOSE thuộc nhóm 100 mã có giá trị giao dịch trung vị cao nhất 250 phiên gần nhất. Bốn mã có dữ liệu điều chỉnh lỗi bị bỏ. Chọn năm ngành có ít nhất bảy mã: bất động sản 19 mã, ngân hàng 18 mã, thực phẩm và đồ uống 9 mã, chứng khoán 7 mã, vận tải và kho bãi 7 mã.

Với mỗi ngành, ta dựng 1.500 danh mục ngẫu nhiên gồm năm mã cùng ngành, chia đều. Để so, ta dựng 3.000 danh mục năm mã mỗi mã một ngành khác nhau. Ta đo độ biến động quy năm trong hai giai đoạn: ba năm từ 03/10/2023 đến 02/10/2026, và riêng năm 2022.

Tập trung ngành có rủi ro hơn

Kết quả không đều. Danh mục năm mã cùng ngành chứng khoán biến động 34,4%, cao hơn rõ so với mức 23,6% của danh mục khác ngành. Bất động sản và vận tải cũng cao hơn một chút. Nhưng ngân hàng, với 21,4%, và thực phẩm, với 17,6%, lại thấp hơn.

Nghĩa là tập trung ngành không đồng nghĩa với rủi ro biến động cao hơn. Rủi ro phụ thuộc vào bản chất ngành. Ngành chứng khoán nhạy với thị trường chung nên dao động mạnh. Ngành thực phẩm có nhu cầu ổn định hơn nên dao động nhẹ.

Điều này có hai ngụ ý. Thứ nhất, đừng đánh giá tập trung ngành chỉ bằng số ngành. Thứ hai, ngành ít biến động trong giai đoạn này có thể không còn như vậy ở giai đoạn khác.

Các mã cùng ngành cùng đi một hướng

Tập trung ngành làm giảm tác dụng đa dạng hoá vì các mã cùng ngành có xu hướng cùng tăng cùng giảm. Ta đo hệ số tương quan lợi suất ngày giữa từng cặp mã trong ba năm.

Tương quan trung bình của cặp mã cùng ngành là 0,42. Tương quan trung bình của cặp mã khác ngành là 0,33. Trong hai ngành lớn, bất động sản có tương quan trung bình 0,40 và ngân hàng 0,45.

Chênh lệch 0,09 không lớn. Nghĩa là ngành chỉ giải thích một phần nhỏ chuyển động chung. Phần lớn chuyển động đến từ thị trường chung, và nó tác động đến mọi ngành. Vì vậy đa dạng ngành giúp ích, nhưng không thể thay cho kiểm soát tỷ trọng và tiền mặt.

Từng ngành khi thị trường giảm

Rủi ro thật của tập trung ngành lộ ra khi cả ngành cùng giảm. Ta dựng chỉ số trung bình đều các mã của từng ngành trong năm 2022 và đo mức sụt giảm tối đa từ đỉnh trong năm.

Ngành chứng khoán sụt giảm tối đa 71,0% và bất động sản 60,0%, đều sâu hơn mức 51,0% của cả rổ. Một danh mục dồn vào hai ngành này trong năm 2022 sẽ chịu thiệt hại lớn hơn thị trường.

Ngay cả ngành được xem là ổn định cũng sụt giảm hơn 44%. Ngân hàng, thực phẩm và vận tải đều giảm tối đa khoảng 44% đến 45%. Tập trung vào ngành có vẻ an toàn không ngăn được thua lỗ khi thị trường giảm sâu.

Nên đọc kết quả này kèm hai lưu ý. Mẫu gồm các mã thanh khoản cao hiện nay, nên thiên về doanh nghiệp còn tồn tại. Chỉ số ngành ở đây là trung bình đều các mã, khác với chỉ số vốn hoá của sàn.

Kiểm soát tập trung ngành

Có ba bước. Bước một, gán ngành cho từng mã bạn đang giữ và tính tỷ trọng mỗi ngành theo giá trị. Bước hai, đặt giới hạn ngành cho riêng mình. HOSE cũng dùng giới hạn như vậy trong chỉ số, ví dụ ngưỡng 40% cho một nhóm cổ phiếu cùng ngành trong VN30.

Bước ba, đối chiếu giới hạn với khả năng chịu lỗ. Nếu một ngành chiếm 50% danh mục và ngành đó giảm 60% như bất động sản năm 2022, danh mục mất khoảng 30% chỉ riêng từ ngành đó.

Bài học cấu trúc thị trường chứng khoán giúp hiểu các sàn và nhóm ngành. Bài 6 tiêu chí chọn cổ phiếu bear market nêu cách lọc mã khi thị trường xấu.

Nội dung để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.