Sổ lệnh, bid/ask và thanh khoản: đọc màn hình sàn

Sổ lệnh (order book) là bảng ghi tất cả lệnh đang chờ trên một cặp giao dịch. Một bên là các lệnh mua với giá người mua chịu trả (bid), một bên là các lệnh bán với giá người bán đòi (ask). Giá bạn thấy nhảy trên màn hình là giá của lần khớp gần nhất giữa hai bên đó.

Vì sao cần đọc sổ lệnh

Nhiều người mới chỉ nhìn một con số "giá hiện tại". Thực tế bạn không mua được ở giá đó: bạn mua ở giá ask và bán ở giá bid. Không hiểu điều này, bạn sẽ ngạc nhiên vì lệnh vừa vào đã lỗ nhẹ, và không biết vì sao lệnh lớn khớp ở giá tệ hơn dự tính.

Bid, ask và spread

Hình dung một chợ trời. Người mua đứng một hàng, mỗi người ghi giá tối đa họ trả. Người bán đứng hàng đối diện, mỗi người ghi giá tối thiểu họ nhận. Giá bid cao nhất và giá ask thấp nhất luôn lệch nhau, vì nếu hai giá bằng nhau thì đã khớp rồi.

Khoảng lệch đó gọi là spread. Spread hẹp nghĩa là nhiều người cùng đồng ý về giá, thị trường "chặt". Spread rộng nghĩa là ít người tham gia hoặc thị trường đang hoảng loạn.

Dưới đây là sổ lệnh thật của cặp BTC/USDT trên Binance (thị trường spot), chụp lúc 01:02 ngày 24/10/2026 (UTC+7). Nguồn: Binance Spot API. Mỗi bên lấy năm mức giá tốt nhất:

Giá ask tốt nhất 81.600,01, bid tốt nhất 81.600,00, spread 0,01 USDT, tương đương 0,000012% giá. Mua rồi bán ngay lập tức, bạn mất 0,01 USDT mỗi BTC, chưa kể phí.

Đó là spread của cặp thanh khoản bậc nhất thị trường: hai bên chỉ cách nhau đúng một bước giá. Chú ý thêm: ngoài mức ask tốt nhất (9,56 BTC), các mức kế tiếp chỉ có vài phần nghìn BTC. Sổ thật thưa ở sát giá và dày dần khi đi xa.

Lệnh thị trường và lệnh giới hạn

Lệnh thị trường mua ngay ở các mức ask hiện có. Nó khớp tức thì nhưng bạn không kiểm soát giá cuối. Lệnh giới hạn đặt một mức giá bạn chọn, và lệnh nằm chờ trong sổ cho tới khi có người khớp. Chắc chắn về giá nhưng không chắc có khớp. Cặp khái niệm này nối thẳng sang maker và taker ở bài sau.

Thanh khoản và trượt giá

Thanh khoản (liquidity) là khả năng mua bán nhanh với khối lượng lớn mà giá ít bị xê dịch. Sổ dày, spread hẹp là thanh khoản tốt.

Quay lại sổ BTC/USDT lúc 01:02 ngày 24/10/2026 (UTC+7, nguồn Binance Spot API). Tính từ chính sổ lệnh đó, đây là kết quả khi bạn mua thị trường:

Mua 50 BTC (khoảng 4,08 triệu USDT) phải ăn qua nhiều mức giá, giá trung bình cao hơn ask tốt nhất 15,16 USDT mỗi BTC. Đó là trượt giá (slippage). Sổ càng mỏng, lệnh càng lớn thì trượt giá càng nhiều.

Độ sâu trong ±0,1%, ±0,5%, ±1%

Cách đo thanh khoản hay dùng: cộng khối lượng đang chờ trong một dải quanh giá giữa (trung bình bid tốt nhất và ask tốt nhất). Cùng thời điểm 01:02 ngày 24/10/2026 (UTC+7), nguồn Binance Spot API:

* Phía bid của BTC/USDT chỉ tải được tới 0,97% dưới giá giữa, nên con số này hơi thấp hơn mức ±1% đầy đủ.

So với altcoin thanh khoản thấp

NOT/USDT (Notcoin) là một altcoin vốn hoá nhỏ trên cùng sàn. Cùng thời điểm, khối lượng giao dịch 24 giờ của BTC/USDT khoảng 965,2 triệu USDT, của NOT/USDT khoảng 293 nghìn USDT, chênh khoảng 3.300 lần.

Spread của NOT/USDT là 0,000001 USDT (bid 0,000398, ask 0,000399), tức khoảng 0,25% giá, gấp hơn 20.000 lần spread của BTC. Một phần vì bước giá nhỏ nhất của cặp này đã bằng chừng ấy phần trăm giá. Trong dải ±0,1% quanh giá hoàn toàn không có lệnh nào.

Cùng một lệnh mua thị trường, chi phí trượt giá khác nhau rất xa:

Trượt giá tính so với ask tốt nhất của từng cặp. Với 81.600 USDT, giá trung bình bạn trả cho NOT cao hơn ask tốt nhất 12,27%, chỉ vì sổ quá mỏng. Hai dòng cuối là lệnh mà sổ NOT không thể hấp thụ: sổ chỉ khớp được bằng cách ăn tới những lệnh bán đặt cực xa giá. Cùng số tiền, BTC gần như không xê dịch.

Biểu đồ độ sâu

Nhiều sàn vẽ sổ lệnh thành depth chart (biểu đồ độ sâu): trục ngang là giá, trục dọc là khối lượng cộng dồn, bên trái là bid, bên phải là ask.

• Hai "ngọn đồi" dốc đứng nghĩa là sổ dày.
• Ngọn đồi thoải, dài nghĩa là mỏng.
• Một "bức tường" lệnh lớn ở một mức giá cho thấy nhiều người muốn mua hoặc bán ở đó, nhưng tường có thể bị rút đi bất cứ lúc nào, nên đừng coi đó là mức giá được bảo đảm.

Biên độ ngày và thanh khoản

Ngày 22/10/2026, giá BTCUSD đi từ 80.939,5 lên 84.377,2 USD, chênh 3.437,7 USD, khoảng 4,2% so với giá đóng cửa 81.416,1 (nguồn dữ liệu giá HODL.VN). Khi giá chạy nhanh như vậy, nhiều người rút lệnh khỏi sổ, spread rộng ra và trượt giá tăng đúng lúc bạn cần vào hoặc thoát lệnh. Lệnh giới hạn giúp bạn không bị khớp ở giá ngoài ý muốn.

Lỗi hay gặp

• Dùng lệnh thị trường với khối lượng lớn trên cặp ít người giao dịch.
• Chỉ nhìn giá trên biểu đồ mà không nhìn spread, nhất là cuối tuần hoặc tin lớn.
• Tin tuyệt đối vào "tường" lệnh trong sổ.
• Tưởng khối lượng giao dịch hiển thị trên mọi sàn đều thật.

Tự kiểm tra

Bài tiếp theo

Phần cuối của module: Maker là gì? Taker là gì?, nói về phí của người treo lệnh và người ăn lệnh. Muốn so với giao dịch không sở hữu coin, xem Bitcoin CFD hay mua coin.

Bài này chỉ nhằm mục đích giáo dục, không phải khuyến nghị mua bán. Số sổ lệnh trong bài là ảnh chụp thật từ Binance lúc 01:02 ngày 24/10/2026 (UTC+7); sổ lệnh đổi từng giây nên số của bạn sẽ khác, và sàn khác có sổ khác. Tiền mã hoá có thể mất toàn bộ vốn, chỉ dùng số tiền bạn chấp nhận mất.