Smart contract và dApp: ứng dụng chạy trên Ethereum

Smart contract là một chương trình lưu trên blockchain. Khi các điều kiện lập trình sẵn được thoả, mạng tự thực hiện, và kết quả được ghi vào sổ chung. dApp (decentralized application) là một ứng dụng mà phần lõi chạy bằng smart contract thay vì trên máy chủ của một công ty.

Vì sao điều này quan trọng

Bitcoin chủ yếu chuyển giá trị. Ethereum cho phép người ta viết logic quanh giá trị đó: "nếu A gửi đủ tiền thì chuyển token cho A", "nếu giá giảm dưới mức này thì thanh lý khoản vay". Toàn bộ hệ sinh thái DeFi, stablecoin và NFT mọc ra từ khả năng này.

Hiểu smart contract cũng giúp bạn hiểu:

• vì sao phí gas tồn tại
• vì sao có lỗ hổng bị khai thác
• vì sao một cú bấm "đồng ý" trên ví có thể rất đắt.

Ví dụ: tài khoản ký quỹ tự chạy

Bạn thuê nhà qua một tài khoản ký quỹ. Tiền cọc nằm ở bên thứ ba. Hết hợp đồng, nếu nhà không hư hại thì tiền cọc về cho bạn, nếu có hư hại thì chủ nhà nhận. Mọi người phải tin bên thứ ba sẽ làm đúng.

Smart contract thay bên thứ ba bằng đoạn mã. Bạn và chủ nhà gửi tiền vào hợp đồng. Quy tắc nhả tiền viết trong mã, ai cũng đọc được. Khi điều kiện thoả, mã tự nhả tiền. Không ai nhấn nút thay, không ai có thể đổi ý giữa chừng.

Lưu ý: mã chỉ biết dữ liệu được đưa vào. Chuyện "nhà có hư hại không" phải có người hoặc nguồn dữ liệu (oracle) báo cho mã biết, và đó là chỗ phải tin ai đó.

Smart contract chạy thế nào

Mã của hợp đồng được triển khai lên Ethereum và có một địa chỉ riêng như một ví. Người dùng gửi giao dịch tới địa chỉ đó để gọi một hàm. Hàng nghìn nút trong mạng cùng chạy hàm và phải ra cùng kết quả.

Mỗi bước tính toán tốn gas, trả bằng ETH, nên một hợp đồng phức tạp tốn phí hơn một lần chuyển tiền đơn giản (xem phí gas Ethereum).

Mã đã triển khai thường không sửa được. Đó là điểm tốt vì quy tắc không bị đổi sau lưng bạn. Nhưng nếu có lỗi, rất khó vá. Nhiều dự án dùng mô hình hợp đồng nâng cấp được, đồng nghĩa có người giữ quyền sửa, là một điểm tin cậy khác cần xem xét.

dApp: giao diện cộng hợp đồng

Một dApp thường gồm giao diện web và các smart contract phía sau. Bạn kết nối ví, ký giao dịch, và hợp đồng làm phần còn lại. Vài nhóm phổ biến:

• Sàn phi tập trung (DEX): đổi token qua bể thanh khoản, xem lại bài CEX và DEX trong module sàn.
• Cho vay: gửi tài sản làm tài sản thế chấp để vay tài sản khác, hợp đồng tự thanh lý khi tài sản thế chấp xuống dưới mức an toàn.
• Stablecoin: token neo giá USD do hợp đồng phát hành, xem bài kế tiếp trong module này.
• NFT: token đại diện cho một vật phẩm số duy nhất, xem NFT là gì.

Rủi ro: mã sai, quyền cấp quá rộng

Lỗi mã. Ngày 17/06/2016, một quỹ gọi là The DAO (đã huy động hơn 150 triệu USD bằng ether) bị khai thác lỗ hổng và mất khoảng 3,6 triệu ETH, tức khoảng một phần ba trong 11,5 triệu ETH quỹ nắm, trị giá chừng 50 triệu USD lúc đó.

Ngày 20/07/2016, mạng Ethereum thực hiện hard fork để chuyển số tiền sang địa chỉ thu hồi; nhóm không theo bản fork giữ chuỗi cũ, thành Ethereum Classic (nguồn: Wikipedia, mục The DAO). Đó là bài học nổi tiếng nhất về việc "mã là luật" khi mã sai.

Quyền token (token approval). Khi dùng DEX hoặc ứng dụng cho vay, ví thường yêu cầu bạn cho phép hợp đồng chi một lượng token của bạn. Nhiều ứng dụng xin quyền "không giới hạn" cho tiện.

Nếu hợp đồng đó sau này bị khai thác hoặc là hàng giả, kẻ xấu có thể rút token qua quyền cũ. Hãy đọc kỹ mức quyền khi ký và thu hồi quyền cũ không còn dùng.

Hợp đồng giả và lừa đảo. Ai cũng triển khai được hợp đồng. Một token tên giống hệt token nổi tiếng chưa chắc là token thật. Luôn lấy địa chỉ hợp đồng từ nguồn chính thức.

Nút admin. Một số hợp đồng cho người tạo khoá chuyển, thêm token hoặc rút thanh khoản. Đây là cách các vụ rug pull diễn ra, sẽ nói ở module lừa đảo.

Ví dụ số: ETH và hoạt động mạng

Ngày 23/10/2026, ETHUSD đóng cửa ở 2.387,60 USD, nằm giữa biên 52 tuần từ 1.505,68 đến 2.807,34 USD (nguồn dữ liệu giá HODL.VN). Giá ETH chịu ảnh hưởng bởi mức độ dùng mạng, nhưng bài này không dự báo giá. Điểm cần nhớ: một giao dịch gọi hợp đồng trả phí bằng ETH, và phần phí này gắn nhu cầu ETH với hoạt động của cả hệ sinh thái.

Lỗi hay gặp

• Coi dApp là "an toàn vì chạy trên blockchain". Blockchain chỉ bảo đảm mã chạy đúng như viết, không bảo đảm mã đúng.
• Ký mọi yêu cầu quyền mà không đọc.
• Dùng cùng một ví chứa tài sản lớn để thử ứng dụng lạ. Nên dùng ví riêng cho thử nghiệm.
• Tin con số lợi suất rất cao của một dApp mà không hỏi nó đến từ đâu.

Tự kiểm tra

Bài tiếp theo

Hiểu hợp đồng rồi, hãy xem Ethereum giữ an toàn bằng cách nào: Ethereum proof of stake: The Merge thay đổi gì. Nếu cần nhắc lại nền tảng, đọc Ethereum là gì.

Bài này chỉ nhằm mục đích giáo dục, không phải khuyến nghị dùng hay đầu tư vào bất kỳ ứng dụng nào. Tiền mã hoá và ứng dụng DeFi có thể mất toàn bộ vốn, chỉ dùng số tiền bạn chấp nhận mất.