Đào Bitcoin và mempool: giao dịch vào khối thế nào

Đào Bitcoin là quá trình các máy chuyên dụng gom giao dịch chờ xử lý thành một khối, rồi thử rất nhiều mã băm để tìm một mã thoả yêu cầu của mạng. Ai tìm ra trước thì được ghi khối đó vào sổ chung và nhận BTC mới cộng phí giao dịch trong khối.

Đây là cách Bitcoin vừa xác nhận giao dịch, vừa phát hành tiền mới mà không cần ngân hàng.

Với người giao dịch, hiểu đào giúp trả lời bốn câu hỏi thực tế.

• Vì sao giao dịch của bạn chưa được xác nhận.
• Vì sao phí lúc cao lúc thấp.
• Vì sao có halving.
• Và vì sao chi phí đào đôi khi được nhắc như một "vùng đáy" của giá.

Đường đi của một giao dịch

Giả sử bạn gửi một khoản BTC cho bạn bè. Hành trình có năm bước.

• Bước 1: ví tạo và ký giao dịch. Ví của bạn soạn giao dịch, dùng khoá riêng ký, và gắn một mức phí. Bài về ví và chữ ký số ở Module 3 giải thích phần ký.
• Bước 2: giao dịch lan khắp mạng. Ví gửi giao dịch cho một vài node. Các node kiểm tra giao dịch có hợp lệ không, rồi truyền cho các node khác. Trong vài giây hầu hết node đã biết giao dịch này (xem bài mạng Bitcoin và node).
• Bước 3: giao dịch vào mempool. Mỗi node giữ một "phòng chờ" gọi là mempool (memory pool) cho các giao dịch hợp lệ chưa vào khối. Giao dịch của bạn nằm ở đó cùng hàng chục nghìn giao dịch khác.
• Bước 4: thợ đào chọn giao dịch và đào. Thợ đào lấy giao dịch từ mempool, xếp vào một khối ứng viên, rồi chạy cuộc đua hash như bài trước.
• Bước 5: khối được ghi và xác nhận. Khi một thợ đào tìm ra khối hợp lệ, khối được phát ra mạng, các node kiểm tra và nối vào chuỗi. Giao dịch của bạn có 1 xác nhận. Mỗi khối mới nối thêm là một xác nhận nữa. Quy ước phổ biến là chờ khoảng 6 xác nhận cho khoản lớn.

Mempool: phòng chờ có xếp hạng

Mỗi khối có kích thước giới hạn, nên không phải giao dịch nào cũng vào được khối kế tiếp. Thợ đào có lợi ích rõ ràng: họ nhận phí, nên ưu tiên giao dịch trả phí cao so với dung lượng chiếm chỗ. Phí tính theo satoshi mỗi vByte (sat/vB), trong đó vByte là đơn vị đo dung lượng giao dịch.

Một con số thật, tra từ mempool.space ngày 24/10/2026. Có 43.808 giao dịch đang chờ, tổng dung lượng khoảng 24,1 triệu vByte, tương đương khoảng 24 khối nếu mỗi khối đầy. Mức phí đề xuất lúc đó: nhanh nhất khoảng 2 sat/vB, mức nửa giờ và một giờ khoảng 1 sat/vB.

Một giao dịch chuyển thông thường nặng khoảng 140 vByte (giả định đơn giản: một đầu vào, hai đầu ra). Ở 2 sat/vB, phí khoảng 280 satoshi, tức 0,0000028 BTC. Với giá đóng cửa ngày 23/10/2026 là 81.189 USD, phí đó khoảng 0,23 USD.

Đây là mức phí rất rẻ, nhưng phí biến động mạnh theo mức tắc nghẽn: khi nhiều người cùng gửi, phí có thể đắt gấp nhiều lần, và khi phí quá thấp giao dịch của bạn có thể nằm chờ hàng giờ.

Điều rút ra cho người dùng: phí không cố định như ngân hàng. Bạn trả phí cao hơn để được ưu tiên, trả thấp thì chờ lâu hơn. Phần lớn ví cho bạn chọn mức phí, và gợi ý sẵn dựa trên mempool hiện tại.

Thợ đào nhận được gì

Thợ đào ghi khối được hai khoản thu. Khoản thứ nhất là phần thưởng khối (block subsidy), BTC mới sinh ra. Hiện là 3,125 BTC mỗi khối. Khoản thứ hai là phí giao dịch của mọi giao dịch trong khối.

Hãy xem khối 972.808, tạo lúc 17:33 UTC ngày 23/10/2026, do AntPool ghi. Theo mempool.space, tổng thưởng khối này là 313.000.864 satoshi, tức 3,13000864 BTC. Trừ 3,125 BTC phần thưởng cố định, phần phí là 0,00500864 BTC, khoảng 0,16% tổng thưởng. Quy đổi theo giá 81.189 USD, phí khối này khoảng 407 USD và tổng thưởng khoảng 254.000 USD.

Lúc này phần thưởng cố định chiếm gần như toàn bộ thu nhập của thợ đào, phí chỉ là phần nhỏ. Về dài hạn, khi phần thưởng cố định tiếp tục giảm theo halving, nhiều người kỳ vọng phí giao dịch sẽ quan trọng hơn. Đó là một kỳ vọng về tương lai, không phải điều đã xảy ra.

Ai đang đào

Đào Bitcoin ngày nay là ngành công nghiệp. Thợ đào dùng máy ASIC chuyên dụng chỉ để băm SHA-256, đặt trong các trang trại điện năng lớn. Gần như không ai đào bằng máy tính cá nhân. Để chia sẻ rủi ro, các thợ đào gộp sức vào pool: pool nhận thưởng khi tìm được khối, rồi chia cho thành viên theo phần sức đào đóng góp.

Theo mempool.space, trong 7 ngày đến 24/10/2026, năm pool lớn nhất ghi lần lượt: Foundry USA 289 khối (27,1%), AntPool 208 (19,5%), F2Pool 170 (16,0%), ViaBTC 91 (8,5%), SpiderPool 71 (6,7%), trên tổng 1.065 khối. Ba pool đầu chiếm 62,6%. Sức đào toàn mạng cùng thời điểm khoảng 1.069 EH/s, độ khó khoảng 140,6 nghìn tỷ. Tất cả chỉ là số liệu một tuần, sẽ thay đổi theo thời gian.

Số khối 7 ngày là 1.065, cao hơn mốc lý thuyết 1.008 khối (144 khối mỗi ngày). Lý do là sức đào đang tăng nhanh hơn độ khó, nên khối ra nhanh hơn mười phút một chút.

Độ khó sẽ được chỉnh lại ở khối 973.728. Theo ước tính của mempool.space, mốc này rơi vào khoảng 29/10/2026 và mức chỉnh khoảng +5,66%. Cứ sau 2.016 khối, mạng tự so thời gian thực tế với hai tuần mục tiêu rồi chỉnh độ khó để giữ nhịp mười phút. Chi tiết trong bài hashrate Bitcoin.

Phần thưởng giảm một nửa: halving

Bitcoin ghi sẵn lịch phát hành. Phần thưởng cố định bắt đầu ở 50 BTC mỗi khối, và giảm một nửa sau mỗi 210.000 khối, khoảng bốn năm một lần. Lần gần nhất vào tháng 4/2024, đưa phần thưởng xuống 3,125 BTC. Lần kế tiếp xảy ra ở khối 1.050.000.

Khối hiện tại là 972.808, nên còn 77.192 khối nữa. Nếu mỗi khối ra trung bình khoảng mười phút, mốc này rơi vào khoảng tháng 4/2028. Nếu khối ra nhanh hơn một chút như hiện nay, mốc có thể sớm hơn vài tuần. Đây chỉ là ước tính, không phải ngày cố định.

Mỗi lần halving, lượng BTC mới đổ ra mỗi ngày giảm một nửa: hiện khoảng 450 BTC mỗi ngày theo thiết kế (144 khối nhân 3,125). Muốn đọc kỹ tác động lên giá, xem bài Bitcoin halving và bài nguồn cung Bitcoin.

Chi phí đào và giá

Đào tốn điện và máy móc, nên thợ đào cần doanh thu từ BTC để trang trải. Khi giá thấp mà chi phí cao, thợ đào yếu phải tắt máy, sức đào có thể giảm. Từ đó có giả thuyết "giá không xuống dưới chi phí đào".

Giả thuyết này thiếu chắc chắn: chi phí mỗi thợ khác nhau rất xa, và giá hoàn toàn có thể đi dưới chi phí của nhiều người trong thời gian dài. Bài chi phí đào Bitcoin phân tích chuyện này bằng số liệu.

Với người giao dịch, hãy xem sức đào và chi phí như thông tin về sức khoẻ của mạng và túi tiền thợ đào, không phải tín hiệu mua bán. Tương quan giữa thay đổi hashrate và giá trong dữ liệu đã tra là rất yếu.

Hiểu lầm hay gặp

• Hiểu lầm thứ nhất: "đào Bitcoin là giải toán". Thợ đào không giải toán khó, họ thử rất nhiều lần như bài hash đã cho thấy.
• Hiểu lầm thứ hai: "ai cũng đào được bằng máy tính ở nhà". Với mức độ khó hiện nay, máy cá nhân gần như không có cơ hội, và chi phí điện lớn hơn phần thưởng kỳ vọng.
• Hiểu lầm thứ ba: "đào nhiều thì ra nhiều Bitcoin hơn tổng 21 triệu". Không. Sức đào tăng chỉ làm cuộc đua khó hơn, độ khó tăng theo, tốc độ phát hành vẫn theo lịch cố định.
• Hiểu lầm thứ tư: "giao dịch chưa xác nhận là mất tiền". Không. Giao dịch đang nằm trong mempool, chưa vào khối. Nó có thể chờ lâu nếu phí thấp, và nếu hết hạn chờ, nó bị node loại và tiền vẫn ở ví của bạn.

Tự kiểm tra

Bài tiếp theo

Đào xong, bạn đã đi hết vòng đời của một khối. Bài cuối module là Bitcoin halving: vì sao có lịch giảm thưởng, bốn lần halving đã qua và giá phản ứng ra sao. Ngoài ra, bài hashrate Bitcoin và chi phí đào Bitcoin là phần đọc thêm cho ai muốn đào sâu hơn.

Bài viết mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư. Số liệu khối, mempool và pool lấy từ mempool.space tại ngày 24/10/2026; giá BTC theo dữ liệu nến ngày của HODL.VN. Bitcoin biến động rất mạnh, chỉ dùng số tiền bạn chấp nhận mất.