Thu ngân sách là gì

Thu ngân sách là gì? Đó là toàn bộ các khoản tiền nhà nước thu được trong một năm để chi cho hoạt động của mình, gồm thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Đây là vế thu của ngân sách nhà nước.

Thu ngân sách là gì và gồm gì

Các khoản thu ngân sách chia thành mấy nhóm. Thuế là khoản bắt buộc, không hoàn trả trực tiếp. Phí và lệ phí gắn với một dịch vụ công cụ thể, như lệ phí cấp giấy tờ. Thu từ tài sản nhà nước gồm tiền cho thuê, khai thác tài sản và đất đai. Cuối cùng là các khoản thu khác như tiền phạt và viện trợ không hoàn lại.

Thuế lại chia theo cách tính. Thuế trực thu đánh thẳng vào thu nhập hoặc tài sản của người nộp, như thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân. Thuế gián thu nằm trong giá hàng hóa, người tiêu dùng gánh cuối cùng, như thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt. Thuế xuất nhập khẩu đánh vào hàng qua biên giới, xem bài thương chiến thuế quan.

Ví dụ thu ngân sách giả định

Số thu ngân sách thật không nằm trong kho dữ liệu của HODL.VN, nên ví dụ dùng nền kinh tế giả định, đơn vị nghìn tỷ. Tổng thu là 1.200, trong khi GDP danh nghĩa là 5.000.

Một chỉ số hay dùng là tỷ lệ thu ngân sách so với GDP, bằng 1.200 / 5.000, tức 24,00%. Tỷ lệ này cho biết nhà nước huy động được bao nhiêu phần của thu nhập quốc dân.

Giả sử kinh tế chậm lại làm thuế thu nhập doanh nghiệp giảm 20% còn 200 và thuế giá trị gia tăng giảm 10% còn 270, các nguồn khác giữ nguyên. Tổng thu thành 1.120, giảm 6,67% dù chưa đổi thuế suất nào. Đây là lý do thu ngân sách gọi là có tính chu kỳ.

Thu ngân sách và cổ phiếu VNM

Doanh nghiệp nộp thuế thu nhập doanh nghiệp từ lợi nhuận. Cổ phiếu VNM là doanh nghiệp sản xuất sữa. Chi phí thuế ở bảng dưới bằng lợi nhuận trước thuế trừ lợi nhuận sau thuế. Số này gồm cả thuế hiện hành và hoãn lại, theo BCTC hợp nhất.

Chi phí thuế VNM năm 2025 tăng 4,18% so với năm 2024, nhanh hơn lợi nhuận trước thuế chỉ tăng 0,43%. Tỷ lệ 19,20% gần với thuế suất phổ thông 20%, và doanh nghiệp có ưu đãi sẽ có tỷ lệ thấp hơn. Khác biệt còn đến từ khoản chi phí không được trừ và thuế hoãn lại. Bài không kết luận nguyên nhân.

Thu ngân sách quan trọng với nhà đầu tư qua hai đường. Đường thứ nhất là chính sách thuế, vì đổi thuế suất hay ưu đãi làm đổi lợi nhuận sau thuế. Đường thứ hai là khả năng chi đầu tư công. Xem thêm thuế đầu tư chứng khoán.

Dấu hiệu cần theo dõi

Hãy theo dõi cơ cấu nguồn thu. Thu dựa nhiều vào một sắc thuế hay một ngành thì dễ biến động. Thu từ bán tài sản hay đất đai là khoản không đều đặn, khác với thuế gián thu thu đều theo tiêu dùng.

Hãy theo dõi cả tốc độ tăng thu so với tốc độ tăng GDP. Thu tăng nhanh hơn GDP có thể do tăng thuế suất, mở rộng diện nộp thuế hoặc quản lý thu chặt hơn.

Giới hạn khi đọc thu ngân sách

Thứ nhất, tổng thu không cho biết gánh nặng thuế lên từng nhóm. Cùng tỷ lệ thu so với GDP, nước dựa vào thuế gián thu khác nước dựa vào thuế thu nhập.

Thứ hai, số thu thực hiện có thể khác dự toán. Số quyết toán mới là số cuối cùng.

Thứ ba, ví dụ giả định dùng số tròn. Ví dụ VNM chỉ minh hoạ tỷ lệ thuế của một doanh nghiệp, không đại diện cho cả nền kinh tế.

Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp