Thâm hụt ngân sách là gì

Thâm hụt ngân sách là gì? Đó là phần chi của ngân sách nhà nước vượt quá phần thu trong một năm. Ở Việt Nam, khái niệm này gọi là bội chi ngân sách nhà nước. Khoản chênh lệch này được bù bằng cách vay, chủ yếu qua phát hành trái phiếu chính phủ.

Thâm hụt ngân sách là gì

Thâm hụt tuyệt đối là chênh lệch giữa chi và thu. Thâm hụt tương đối đo bằng tỷ lệ so với GDP:

Tổng thu gồm thuế, phí và các khoản thu khác. Tổng chi gồm chi thường xuyên như lương và chi hành chính, chi đầu tư phát triển như đường, cầu, và chi trả nợ lãi. Khi chi vượt thu, ngân sách ở trạng thái thâm hụt. Khi thu vượt chi, ngân sách thặng dư.

Quốc hội quyết định mức bội chi ngân sách nhà nước hằng năm. Mức bội chi cụ thể từng năm do các văn bản hiện hành công bố nên bài này không nêu số.

Ví dụ thâm hụt ngân sách giả định

Số liệu ngân sách thật không nằm trong kho dữ liệu của HODL.VN, nên ví dụ dùng nền kinh tế giả định, đơn vị nghìn tỷ.

Thâm hụt cơ bản là thâm hụt chưa kể trả nợ lãi. Ở đây bằng 150 trừ 150, tức bằng 0. Điều đó cho thấy toàn bộ thâm hụt là do gánh nặng lãi của khoản nợ cũ. Chính sách thu chi hiện tại không tạo thêm thâm hụt mới.

Bài liên quan

Cách đo tốc độ tăng của doanh nghiệp xem ở bài tăng trưởng doanh thu YoY, QoQ. Cách tính lợi suất trái phiếu xem ở bài lợi suất đáo hạn YTM.

Khi GDP chậm, nợ công tăng

Giả sử nợ công đầu năm là 2.500, tương ứng 50,00% GDP. Vay thêm 150 để bù thâm hụt, nợ công cuối năm là 2.650. Kết quả phụ thuộc vào tốc độ tăng GDP danh nghĩa.

Cùng một mức thâm hụt, tỷ lệ nợ trên GDP giảm khi kinh tế tăng nhanh và tăng khi kinh tế tăng chậm. Vì vậy thâm hụt chỉ nên đọc cùng tăng trưởng.

Thâm hụt ngân sách và cổ phiếu VCG

Thâm hụt ngân sách thường dùng để tài trợ chi đầu tư phát triển, nên nhóm doanh nghiệp xây dựng và đầu tư hạ tầng chịu ảnh hưởng bởi tiến độ giải ngân đầu tư công.

Cổ phiếu VCG thuộc nhóm này. Theo BCTC hợp nhất, doanh thu thuần năm 2025 là 16.071,2 tỷ đồng, so với 12.870,2 tỷ đồng năm 2024. Lãi gộp lần lượt là 2.270,6 tỷ đồng và 1.981,1 tỷ đồng.

Doanh thu tăng 24,87% nhưng lãi gộp chỉ tăng 14,61%, nên biên lợi nhuận gộp giảm 1,26 điểm %. Bảng không chứng minh rằng thâm hụt ngân sách gây ra mức tăng này, vì doanh thu còn do nhiều dự án và nhiều chủ đầu tư. Nó chỉ cho thấy loại doanh nghiệp nào nên theo dõi khi chi tiêu công thay đổi.

Dấu hiệu cảnh báo

Thâm hụt vừa phải khi kinh tế yếu có thể là công cụ hỗ trợ tăng trưởng, vì chi tiêu công bù cho chi tiêu tư nhân. Thâm hụt kéo dài ở mức cao cho thấy nhà nước phụ thuộc vào vay mượn, kéo nợ công và chi phí lãi lên.

Với thị trường tài chính, thâm hụt tác động qua hai kênh. Kênh thứ nhất là cung trái phiếu: nhà nước vay nhiều thì lượng trái phiếu chính phủ phát hành tăng, và lợi suất có thể chịu áp lực tăng. Kênh thứ hai là cầu: chi đầu tư công làm tăng đơn hàng cho nhóm xây dựng, thép, xi măng và vật liệu.

Hãy nhìn thâm hụt cùng cơ cấu chi. Thâm hụt dùng cho đầu tư hạ tầng, tạo năng lực sản xuất lâu dài, khác với thâm hụt chủ yếu để chi thường xuyên.

Giới hạn của chỉ số thâm hụt

Thứ nhất, một con số thâm hụt không nói gì về chất lượng chi tiêu. Cùng 3,0% GDP, nước chi vào hạ tầng khác nước chi vào trợ cấp.

Thứ hai, ví dụ giả định lấy tăng trưởng GDP danh nghĩa cố định. Thực tế tăng trưởng, lạm phát và lãi suất đều thay đổi trong năm.

Thứ ba, ví dụ VCG chỉ minh hoạ nhóm ngành, không chứng minh quan hệ nhân quả. Doanh thu xây dựng ghi nhận theo tiến độ nhiều năm, nên độ trễ so với chi tiêu công có thể lớn.

Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp