Ngân sách nhà nước là gì

Ngân sách nhà nước là gì? Đó là toàn bộ các khoản thu và chi của nhà nước, được cơ quan có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm. Năm ngân sách ở Việt Nam chạy từ ngày 01/01 đến ngày 31/12.

Ngân sách nhà nước là gì

Ngân sách nhà nước gồm ngân sách trung ương và ngân sách các cấp địa phương. Các khoản thu được phân chia giữa các cấp theo quy định của pháp luật. Quốc hội quyết định dự toán và phân bổ ngân sách trung ương hằng năm, còn Hội đồng nhân dân quyết định ngân sách địa phương.

Một chu kỳ ngân sách có ba bước. Bước một là lập và quyết định dự toán. Bước hai là chấp hành, tức thu và chi theo dự toán trong năm. Bước ba là quyết toán, tức tổng kết số thực hiện và trình cơ quan có thẩm quyền phê chuẩn.

Thu và chi trong ngân sách

Vế thu gồm thuế (thu nhập doanh nghiệp, giá trị gia tăng, thu nhập cá nhân, xuất nhập khẩu), phí, lệ phí, và các khoản thu khác như từ tài sản nhà nước. Chi tiết xem ở bài thu ngân sách.

Vế chi gồm ba nhóm lớn:

• Chi thường xuyên: lương, hoạt động bộ máy, giáo dục, y tế, an sinh.
• Chi đầu tư phát triển: đường, cầu, cảng, trường học, bệnh viện. Xem thêm đầu tư công.
• Chi trả nợ: lãi và một phần gốc của các khoản đã vay.

Công thức cân đối ngân sách:

Kết quả dương là bội thu, kết quả âm là bội chi. Ở Việt Nam, bội chi được bù bằng vay, chủ yếu phát hành trái phiếu chính phủ. Cách đọc chỉ số này xem ở bài thâm hụt ngân sách.

Ví dụ ngân sách nhà nước giả định

Số liệu ngân sách thật không nằm trong kho dữ liệu của HODL.VN, nên ví dụ dùng nền kinh tế giả định, đơn vị nghìn tỷ.

Ngân sách giả định này bội thu 1,00% GDP. Cơ cấu chi gồm chi thường xuyên 62,6%, chi đầu tư 28,7% và chi trả lãi 8,7% tổng chi.

Giả sử thu giảm còn 1.100 vì kinh tế chậm, trong khi chi giữ nguyên. Cân đối thành 1.100 - 1.150 = -50, tức bội chi 1,00% GDP. Chi không đổi nhưng ngân sách đổi chiều, vì thu phụ thuộc vào chu kỳ kinh tế còn chi phần lớn cố định.

Ngân sách nhà nước và cổ phiếu HHV

Chi đầu tư phát triển chuyển thành đơn hàng cho doanh nghiệp xây dựng và vận hành hạ tầng. Cổ phiếu HHV thuộc nhóm hạ tầng giao thông. Theo BCTC hợp nhất, doanh thu thuần năm 2025 là 3.801,4 tỷ đồng, so với 3.308,3 tỷ đồng năm 2024.

Lợi nhuận trước thuế tăng 33,68%, gấp hơn hai lần tốc độ tăng doanh thu. Bảng không chứng minh mức tăng này do chi ngân sách. Doanh thu hạ tầng còn do lưu lượng xe, giá dịch vụ và chi phí tài chính. Bảng chỉ cho biết nhóm doanh nghiệp nên theo dõi khi kế hoạch chi đầu tư của nhà nước thay đổi.

Dấu hiệu cần theo dõi

Hãy nhìn ba điểm. Thứ nhất là cơ cấu chi: chi đầu tư chiếm tỷ trọng cao thường tạo năng lực sản xuất lâu dài hơn chi thường xuyên. Thứ hai là tỷ lệ giải ngân: kế hoạch đầu tư lớn nhưng giải ngân chậm thì đơn hàng đến doanh nghiệp muộn. Thứ ba là gánh nặng lãi: chi trả lãi chiếm phần lớn tổng chi thì dư địa cho chi khác thu hẹp.

Giới hạn của việc đọc ngân sách

Thứ nhất, số dự toán không phải số thực hiện. Số quyết toán mới là kết quả cuối cùng.

Thứ hai, một con số cân đối không cho biết chất lượng thu chi. Thu từ thuế khác thu từ bán tài sản, và chi cho hạ tầng khác chi cho trợ cấp ngắn hạn.

Thứ ba, ví dụ giả định dùng số tròn và không có yếu tố chu kỳ. Ví dụ HHV chỉ minh hoạ nhóm ngành, không chứng minh quan hệ nhân quả.

Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp