Hiệu ứng sở hữu là gì: vì sao khó bán cổ phiếu đang giữ

Hiệu ứng sở hữu là gì? Đó là xu hướng đánh giá một thứ đang thuộc về mình cao hơn mức ta sẵn lòng trả để mua đúng thứ đó khi chưa có. Trong tiếng Anh, hiện tượng này gọi là endowment effect. Chỉ cần "đã là của mình", món đồ bỗng đắt lên trong mắt người giữ.

Hiệu ứng sở hữu hoạt động ra sao

Nghiên cứu kinh điển do Daniel Kahneman, Jack Knetsch và Richard Thaler công bố đầu thập niên 1990. Một nhóm được tặng chiếc cốc, nhóm kia không được tặng gì. Người có cốc đòi giá bán trung bình cao hơn khoảng gấp đôi mức người chưa có cốc sẵn lòng trả. Hai nhóm chọn ngẫu nhiên, nên chênh lệch không đến từ sở thích khác nhau mà đến từ việc đang sở hữu.

Có hai lực kéo cùng lúc. Lực thứ nhất là ác cảm mất mát: buông ra một thứ đang có được cảm nhận như một khoản mất, đau hơn niềm vui khi nhận một thứ tương đương. Lực thứ hai là gắn bó cảm xúc, vì ta đã dành thời gian, công sức nghiên cứu và hy vọng cho thứ mình đang giữ.

Hiệu ứng sở hữu khác hiệu ứng mỏ neo. Mỏ neo là con số làm điểm tựa cho phán đoán, ví dụ giá mua. Hiệu ứng sở hữu là việc đang nắm giữ làm tăng giá trị cảm nhận. Hai thiên kiến thường xuất hiện cùng nhau nhưng không phải một.

Ví dụ hiệu ứng sở hữu

Đây là giả định minh hoạ, không phải số liệu của mã nào. Nhà đầu tư A giữ 1.000 cổ phiếu, thị giá hiện tại là 40.000 đồng, tổng giá trị 40 triệu đồng. A chưa bán vì cho rằng "mã này đáng giá hơn thế".

Cùng một cổ phiếu, cùng một thời điểm, nhưng A đòi giá bán 46.000 đồng và chỉ chịu mua ở 36.000 đồng. Khoảng chênh 10.000 đồng mỗi cổ phiếu không phản ánh thông tin mới nào về doanh nghiệp. Nó chỉ phản ánh việc A đang giữ.

Giảm hiệu ứng sở hữu thế nào

Phép thử hiệu quả nhất là phép thử mua mới: tưởng tượng danh mục đang toàn tiền mặt rồi tự hỏi có mua cổ phiếu này ở giá hôm nay không. Nếu không mua mới mà vẫn giữ, bạn đang giữ vì sở hữu chứ không vì triển vọng.

Cách thứ hai là viết sẵn điều kiện bán ngay lúc mua: mức giá bán theo kế hoạch của riêng bạn, mức cắt lỗ, hoặc dấu hiệu cơ bản xấu đi. Quy tắc viết trước giúp quyết định bán dựa trên điều kiện chứ không dựa trên cảm xúc lúc đang giữ.

Cách thứ ba là định kỳ rà soát cả danh mục theo cùng một bộ tiêu chí. Khi mọi mã bị so cùng thước đo, mã "quen mặt" mất lợi thế cảm xúc.

Liên hệ với thị trường VN

Trên thị trường cổ phiếu Việt Nam, hiệu ứng sở hữu thường lộ ra ở người giữ mã nhiều năm, đặc biệt khi cổ phiếu được mua từ đợt đầu tư công, đợt chia thưởng hay do người quen giới thiệu. Họ khó bán dù cơ hội ở ngành khác hấp dẫn hơn, và thường nói "để thêm chút nữa". Thuật ngữ này cũng giải thích vì sao cổ phiếu mua theo tin đồn được giữ lâu hơn cổ phiếu mua theo phân tích.

Giới hạn của khái niệm

Không phải mọi quyết định giữ đều do hiệu ứng sở hữu. Chi phí giao dịch, thuế và khoảng chờ T+ khiến việc bán rồi mua lại thật sự tốn kém. Giữ vì nguyên nhân hợp lý là lựa chọn, không phải thiên kiến.

Hiệu ứng cũng yếu đi với hàng hoá dùng để trao đổi, như tiền mặt, và với người giao dịch chuyên nghiệp quen coi tài sản là công cụ. Mức độ khác nhau giữa từng người và từng tình huống, nên các con số trong nghiên cứu chỉ là tham khảo.

Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp