Lý thuyết triển vọng là gì: ác cảm mất mát trong đầu tư

Lý thuyết triển vọng là gì? Đó là lý thuyết mô tả cách con người thực sự quyết định khi đối mặt rủi ro: ta đánh giá kết quả theo lãi hoặc lỗ so với một điểm tham chiếu, chứ không theo tổng tài sản, và ta cảm nhận mất mát mạnh hơn lợi ích cùng quy mô. Trong tiếng Anh, lý thuyết gọi là Prospect Theory, do Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố năm 1979.

Lý thuyết triển vọng nói gì

Lý thuyết triển vọng ra đời để giải thích những lựa chọn mà lý thuyết thoả dụng kỳ vọng không giải thích được. Theo lý thuyết cũ, người hợp lý sẽ chọn phương án có giá trị kỳ vọng tốt hơn. Kahneman và Tversky chỉ ra rằng người thật lệch khỏi mô hình đó một cách có hệ thống.

Lý thuyết có ba ý chính. Ý thứ nhất là điểm tham chiếu: ta không nhìn tổng tài sản, ta nhìn mình đang lãi hay lỗ so với một mốc, thường là giá mua. Ý thứ hai là ác cảm mất mát: đường cong giá trị dốc hơn ở phía lỗ so với phía lãi. Ý thứ ba là độ nhạy giảm dần: chênh lệch từ 0 lên 1 triệu đồng cảm nhận lớn hơn chênh lệch từ 100 lên 101 triệu đồng.

Thêm vào đó, ta cũng bóp méo xác suất: sự kiện hiếm bị đánh giá quá cao (nên người ta mua vé số), sự kiện gần chắc chắn bị đánh giá thấp.

Hàm giá trị của lý thuyết

Hàm giá trị thường viết theo dạng:

Trong đó x là lãi hoặc lỗ so với điểm tham chiếu. Hệ số α và β nhỏ hơn 1 diễn tả độ nhạy giảm dần. Hệ số λ lớn hơn 1 diễn tả ác cảm mất mát. Nghiên cứu năm 1992 của Tversky và Kahneman ước tính α, β gần 0,88 và λ gần 2,25. Đây là ước tính trên mẫu thí nghiệm, không phải hằng số vật lý.

Để dễ hình dung, giả sử α = β = 1 và λ = 2. Khi đó lãi 10 triệu đồng có giá trị tâm lý +10, còn lỗ 10 triệu đồng có giá trị tâm lý -20. Số này là giả định minh hoạ, không đo được trong thực tế.

Ví dụ lý thuyết triển vọng

Nhà đầu tư C có hai tình huống, mỗi tình huống chọn giữa chắc chắn và đánh cược. Số liệu giả định.

Giá trị kỳ vọng của hai lựa chọn trong mỗi tình huống bằng nhau: 0,5 x 20 = 10 triệu đồng. Nhưng người ta né rủi ro khi lãi và ưa rủi ro khi lỗ. Đó là dấu vân tay của lý thuyết triển vọng, và cũng là gốc của hành vi chốt lãi sớm, giữ lỗ lâu.

Lý thuyết triển vọng và cổ phiếu

Trên thị trường VN, điểm tham chiếu phổ biến nhất là giá mua. Cổ phiếu tăng 8% so với giá mua thì nhà đầu tư thấy "đã có lãi, bán đi cho chắc". Cổ phiếu giảm 8% thì họ thấy "chưa bán thì chưa lỗ" và hy vọng hồi về giá vốn. Cả hai phản ứng đều bị điểm tham chiếu chi phối thay vì triển vọng doanh nghiệp.

Điểm tham chiếu nên là giá trị hợp lý của doanh nghiệp theo phân tích, không phải giá mua của bạn. Doanh nghiệp không biết bạn mua giá bao nhiêu. Chi tiết về nỗi đau mất mát xem bài tâm lý sợ lỗ.

Giới hạn của lý thuyết

Lý thuyết triển vọng mô tả hành vi trung bình trong thí nghiệm, chủ yếu với khoản tiền nhỏ và lựa chọn đơn giản. Người giao dịch chuyên nghiệp, có kinh nghiệm và quy tắc rõ, thường ít bị chi phối hơn.

Thứ hai, điểm tham chiếu không cố định. Có người lấy giá mua, người lấy đỉnh gần nhất, người lấy kỳ vọng của bạn bè. Điều này khiến dự báo hành vi cá nhân khó chính xác. Ví dụ trong bài chỉ minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp