Hiệu ứng mỏ neo là gì: vì sao con số đầu tiên làm lệch phán đoán

Hiệu ứng mỏ neo là gì? Đó là thiên kiến tâm lý khiến ta bám vào con số hay thông tin đầu tiên nhận được, rồi điều chỉnh phán đoán quanh con số đó dù nó có thể không liên quan. Tiếng Anh gọi là Anchoring Effect. Với nhà đầu tư, mỏ neo hay gặp nhất là giá mua và mức đỉnh cũ của cổ phiếu.

Hiệu ứng mỏ neo là gì

Hai nhà tâm lý học Amos Tversky và Daniel Kahneman mô tả hiệu ứng này trong nghiên cứu năm 1974. Họ cho người tham gia thấy một con số ngẫu nhiên, rồi hỏi một câu ước lượng không liên quan. Người thấy số lớn hơn thường ước lượng lớn hơn.

Ngay cả một con số vô nghĩa cũng kéo phán đoán về phía nó, vì ta thường bắt đầu từ một điểm xuất phát rồi điều chỉnh, và việc điều chỉnh thường dừng sớm so với mức cần thiết.

Hiệu ứng mỏ neo là một phần của kinh tế học hành vi, ngành nghiên cứu những lệch lạc có quy luật trong cách con người quyết định về tiền bạc.

Mỏ neo trong đời sống

Hiệu ứng này có mặt ở nhiều nơi. Một cửa hàng ghi giá gốc 1.000.000 đồng, gạch đi và ghi giá giảm còn 700.000 đồng. Người mua thấy mình "tiết kiệm 300.000 đồng", dù chưa biết món đồ đáng giá bao nhiêu. Con số 1.000.000 đồng đã làm mỏ neo.

Trong đàm phán, người nói con số trước thường đặt mỏ neo cho cả cuộc thương lượng.

Ví dụ hiệu ứng mỏ neo giả định

Giả sử nhà đầu tư A mua cổ phiếu ở mức 50.000 đồng. Sau đó giá giảm còn 40.000 đồng vì lợi nhuận doanh nghiệp suy yếu. Anh ước tính giá trị hợp lý hiện tại khoảng 35.000 đồng, thấp hơn giá thị trường. Đây là số giả định minh hoạ.

Theo lý trí, A nên bán hoặc ít nhất cân nhắc nghiêm túc, vì giá thị trường vẫn cao hơn giá trị ước tính. Nhưng A nghĩ: "Chờ về 50.000 đồng rồi bán cho hoà vốn". Con số 50.000 đồng là mỏ neo. Nó quyết định hành động của anh, dù không có liên hệ gì với giá trị doanh nghiệp.

Hãy so sánh với nhà đầu tư B, người chưa nắm cổ phiếu và thấy cùng mức giá 40.000 đồng. B so với giá trị ước tính 35.000 đồng và quyết định không mua. Hai người có cùng thông tin về doanh nghiệp, chỉ khác nhau ở mỏ neo giá mua. Chi phí đã bỏ ra như vậy gần với khái niệm chi phí chìm.

Các mỏ neo phổ biến khi đầu tư

Mỏ neo đầu tiên là giá mua. Mỏ neo thứ hai là đỉnh cũ: cổ phiếu từng ở 80.000 đồng thì mức 50.000 đồng trông "rẻ". Nhưng đỉnh cũ có thể là kết quả của giai đoạn đám đông quá lạc quan.

Mỏ neo thứ ba là chỉ số P/E của chính mã đó trong quá khứ. Nếu P/E từng ở 15 lần, ta dễ coi 12 lần là rẻ, dù lợi nhuận tương lai đã đổi.

Cách giảm hiệu ứng mỏ neo

Cách thứ nhất là định giá trước. Hãy ước tính giá trị hợp lý bằng dữ liệu doanh nghiệp, như tăng trưởng lợi nhuận và dòng tiền, trước khi nhìn bảng giá. Điều này giúp con số thị trường không trở thành mỏ neo đầu tiên.

Cách thứ hai là câu hỏi "nếu chưa giữ thì có mua không?". Nếu câu trả lời là không, cân nhắc giảm tỷ trọng, kể cả khi đang lỗ. Quy tắc cắt lỗ đặt trước giúp tách quyết định khỏi giá mua.

Mỏ neo và chứng khoán Việt Nam

Nhà đầu tư cá nhân ở thị trường Việt Nam thường nhắc đến giá vốn và các mốc tròn như 1.000 điểm của chỉ số. Mốc tròn dễ trở thành mỏ neo chung cho đám đông, và khi cả đám đông cùng neo, giá có thể dao động quanh mốc đó. Dù vậy, không có quy luật chắc chắn nào bảo rằng mốc tròn luôn là điểm đảo chiều.

Khi thấy mình nói "chờ về giá vốn", đó là tín hiệu nên dừng lại và định giá lại từ đầu.

Giới hạn của khái niệm

Thứ nhất, giá mua đôi khi mang thông tin thật, chẳng hạn khi bạn mua sau khi nghiên cứu kỹ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi giá mua chi phối quyết định thay cho dữ liệu mới.

Thứ hai, ví dụ trong bài là số giả định. Ước tính giá trị hợp lý cũng có sai số, nên cần thận trọng khi so sánh.

Thứ ba, không phải mọi hành vi giữ cổ phiếu lỗ đều là mỏ neo. Có người giữ vì tin vào luận điểm dài hạn. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Học tiếp

Về nỗi sợ mất tiền, xem tâm lý sợ lỗ. Nội dung bài để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.