Kinh tế học hành vi là gì: vì sao nhà đầu tư không hoàn toàn lý trí

Kinh tế học hành vi là gì? Đó là ngành kết hợp kinh tế học với tâm lý học để giải thích cách con người thật sự ra quyết định về tiền bạc. Tiếng Anh gọi là Behavioral Economics. Điểm khác với kinh tế học truyền thống là nó không giả định con người luôn lý trí, mà quan sát những lệch lạc có quy luật trong hành vi thực tế.

Kinh tế học hành vi là gì

Mô hình kinh tế cổ điển dựa trên một nhân vật gọi là Homo economicus, tạm dịch là người kinh tế. Người này có đủ thông tin, tính toán không sai và luôn chọn phương án có lợi nhất. Mô hình này đơn giản và hữu ích, nhưng nhiều quan sát cho thấy người thật không hành xử như vậy.

Các nhà nghiên cứu như Daniel Kahneman và Amos Tversky đã chỉ ra những lệch lạc có hệ thống. Chúng không phải sai sót ngẫu nhiên. Chúng lặp lại theo cùng một chiều ở rất nhiều người, nên có thể mô tả và dự đoán.

Ba nguồn gốc của lệch lạc

Nhóm thứ nhất là đường tắt tư duy, tiếng Anh là heuristic. Não bộ dùng quy tắc ngón tay cái để quyết định nhanh, nhưng đôi khi dẫn đến sai lệch.

Nhóm thứ hai là cảm xúc. Nỗi sợ mất tiền và niềm vui khi lãi tác động đến quyết định mạnh hơn ta nghĩ. Hai cảm xúc này được bàn kỹ ở bài tâm lý sợ lỗ và tâm lý tham lam.

Nhóm thứ ba là ảnh hưởng xã hội. Ta có xu hướng làm theo đám đông, nhất là khi không chắc chắn. Đây là gốc của hiệu ứng bầy đàn và FOMO.

Ví dụ kinh tế học hành vi giả định

Giả sử một nhà đầu tư mua cổ phiếu ở mức 50.000 đồng. Giá giảm xuống còn 40.000 đồng, tức lỗ 20%. Theo mô hình lý trí, anh ta chỉ cần hỏi: với thông tin hôm nay, mình có mua cổ phiếu này ở 40.000 đồng không? Giá mua cũ không còn liên quan.

Trên thực tế, nhiều người không bán vì "chưa muốn chốt lỗ" và chờ giá hồi về 50.000 đồng. Đây là sự kết hợp của ác cảm mất mát và mỏ neo vào giá mua. Đó là ví dụ giả định minh hoạ. Cùng một con số 50.000 đồng làm thay đổi quyết định, dù nó không phản ánh giá trị doanh nghiệp.

Các thiên kiến thường gặp

Một số lệch lạc nổi tiếng đáng biết. Thiên kiến xác nhận là chỉ tìm thông tin ủng hộ niềm tin của mình. Thiên kiến gần đây là cho tin mới nhất nặng hơn thực chất của nó.

Hiệu ứng mỏ neo là bám vào con số đầu tiên nhìn thấy. Thiên kiến tự tin quá mức là đánh giá quá cao khả năng của mình. Hiệu ứng sở hữu là cho tài sản đang giữ giá trị cao hơn tài sản tương tự chưa giữ. Ác cảm mất mát là cảm thấy nỗi đau mất 1 đồng lớn hơn niềm vui được 1 đồng.

Các tên gọi này là danh sách kiểm tra để soi lại chính mình.

Kinh tế học hành vi và chứng khoán

Thị trường Việt Nam có đông nhà đầu tư cá nhân, nên các hiệu ứng hành vi thường dễ thấy. Khi thị trường tăng nóng, nhiều người mở tài khoản và mua vì sợ lỡ. Khi thị trường giảm sâu, nhiều người bán cùng lúc vì sợ mất thêm.

Biết các lệch lạc này không làm bạn miễn nhiễm. Nhưng nó cho bạn công cụ thực tế như ghi lại lý do mua trước khi mua, đặt điều kiện bán từ trước và định kỳ xem lại quyết định. Một quy trình viết ra thường hiệu quả hơn ý chí lúc đang căng thẳng.

Giới hạn của kinh tế học hành vi

Thứ nhất, kết quả nhiều thí nghiệm được thực hiện trên nhóm người nhỏ, ở bối cảnh văn hoá cụ thể. Mức độ của hiệu ứng có thể khác ở từng nơi.

Thứ hai, có quá nhiều thiên kiến được đặt tên khiến ta dễ gán bừa. Không phải mọi quyết định sai đều do thiên kiến.

Thứ ba, hiểu thiên kiến không đảm bảo hành xử đúng. Cần quy trình và kỷ luật đi kèm. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ khái niệm, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Học tiếp

Về nền tảng chung, xem kinh tế vi mô. Nội dung bài để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.