Ngoại tác là gì

Ngoại tác là gì? Đó là chi phí hoặc lợi ích của một hoạt động kinh tế rơi vào bên thứ ba, người không tham gia giao dịch và không được trả hay không phải trả tiền cho phần ảnh hưởng đó. Tên tiếng Anh là externality. Nhà máy xả khói làm hàng xóm hít bụi là ví dụ kinh điển.

Ngoại tác là gì trong kinh tế

Trong một giao dịch bình thường, người mua và người bán thỏa thuận giá, hai bên cùng hưởng lợi và cùng chịu chi phí. Ngoại tác xuất hiện khi giao dịch gây hệ quả cho người ngoài cuộc. Người ngoài cuộc không có tiếng nói trong việc định giá, nên phần hệ quả này không nằm trong giá.

Có hai chiều. Ngoại tác tiêu cực là chi phí đổ lên bên thứ ba, như ô nhiễm nước, khói bụi, tiếng ồn, kẹt xe. Ngoại tác tích cực là lợi ích lan sang bên thứ ba, như tiêm chủng giúp cả cộng đồng ít bệnh hơn, hay nhà vườn nuôi ong làm lợi cho chủ vườn cây bên cạnh.

Ngoại tác là một dạng thất bại thị trường: thị trường tự vận hành nhưng cho kết quả không tối ưu với xã hội. Đừng nhầm với rủi ro thị trường, là rủi ro biến động giá của tài sản tài chính.

Chi phí ngoại tác là gì

Cách đo ngoại tác tiêu cực là so chi phí xã hội với chi phí tư nhân:

Doanh nghiệp chỉ nhìn chi phí tư nhân khi quyết định sản lượng. Vì thế họ sản xuất nhiều hơn mức xã hội mong muốn. Với ngoại tác tích cực thì ngược lại: lợi ích xã hội lớn hơn lợi ích tư nhân nên sản lượng thường thấp hơn mức cần có.

Ví dụ ngoại tác giả định

Số liệu dưới đây là giả định minh hoạ, không phải số thật của doanh nghiệp nào. Một nhà máy giấy giả định bán mỗi tấn giấy với giá 10 triệu đồng và chi phí sản xuất tự gánh là 8 triệu đồng mỗi tấn. Mỗi tấn giấy xả nước thải gây thiệt hại cho khu dân cư ven sông ước 3 triệu đồng mà nhà máy không phải trả.

Nhà máy báo lãi 2 triệu đồng mỗi tấn, nhưng xã hội lỗ ròng 1 triệu đồng mỗi tấn. Đây là lý do nhà nước can thiệp: giao dịch có lãi cho hai bên nhưng làm xã hội thiệt.

Cách xử lý ngoại tác tiêu cực

Có ba nhóm công cụ phổ biến. Nhóm thứ nhất là thuế hoặc phí đúng bằng chi phí ngoại tác, gọi là thuế Pigou. Với ví dụ trên, thuế 3 triệu đồng mỗi tấn đưa chi phí tư nhân lên 11, bằng chi phí xã hội, và nhà máy tự cân lại sản lượng.

Nhóm thứ hai là quy định trực tiếp, như giới hạn mức phát thải hay yêu cầu xử lý nước thải đạt chuẩn trước khi xả. Nhóm thứ ba là thị trường quyền phát thải, cho phép doanh nghiệp mua bán hạn ngạch xả thải. Với ngoại tác tích cực, nhà nước dùng trợ cấp hoặc tự cung cấp dịch vụ, như tiêm chủng miễn phí.

Ngoại tác là gì với cổ phiếu

Nhà đầu tư cổ phiếu Việt Nam nên biết ngoại tác vì nó giải thích vì sao chính sách môi trường có thể thay đổi chi phí cả ngành. Khi một khoản phí phát thải hay chuẩn xử lý chất thải mới được áp dụng, doanh nghiệp ở ngành thép, xi măng, hóa chất, giấy có thể phải đầu tư thêm hoặc trả thêm phí. Chi phí này từng nằm ngoài sổ sách nay đi vào giá vốn.

Doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ sạch sớm có thể ít bị ảnh hưởng hơn. Nhà đầu tư nên đọc thuyết minh báo cáo tài chính về chi phí môi trường và cam kết đầu tư xử lý chất thải, thay vì chỉ nhìn biên lợi nhuận hiện tại. Cách đọc biên lợi nhuận xem ở bài lợi thế cạnh tranh moat.

Giới hạn của ngoại tác

Thứ nhất, đo chi phí ngoại tác rất khó. Thiệt hại sức khỏe hay môi trường không có giá niêm yết, nên mọi con số đều là ước tính và dễ tranh cãi.

Thứ hai, thuế quá thấp không đổi hành vi, thuế quá cao có thể đẩy sản xuất sang nơi quy định lỏng hơn.

Thứ ba, ví dụ trong bài là giả định để làm rõ cơ chế, không phản ánh một doanh nghiệp hay một chính sách cụ thể, và không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp