Hàng hóa công cộng là gì

Hàng hóa công cộng là gì? Đó là hàng hóa hoặc dịch vụ mà khi đã được cung cấp, không thể loại ai ra khỏi việc dùng, và người này dùng không làm người khác dùng được ít đi. Tên tiếng Anh là public good. Đèn đường, quốc phòng và pháo hoa công cộng là các ví dụ thường gặp.

Hàng hóa công cộng là gì

Kinh tế học phân loại hàng hóa theo hai câu hỏi. Câu hỏi thứ nhất: có thể ngăn người không trả tiền dùng hay không, tức tính loại trừ. Câu hỏi thứ hai: một người dùng có làm giảm phần của người khác không, tức tính cạnh tranh.

Thực tế nhiều hàng chỉ gần đúng. Đường cao tốc không thu phí gần với hàng công cộng, nhưng khi kẹt xe thì thành có cạnh tranh. Vì vậy cần đọc đây là mô hình để phân tích, không phải nhãn cứng.

Vấn đề kẻ ăn theo

Khi không ai bị loại trừ, mỗi người có động cơ để người khác trả tiền còn mình hưởng miễn phí. Hiện tượng này gọi là free rider, hay kẻ ăn theo. Nếu ai cũng nghĩ vậy thì không ai chịu bỏ tiền và hàng hóa không được cung cấp.

Giả sử một khu phố có 100 hộ muốn lắp hệ thống đèn đường trị giá 100 triệu đồng. Mỗi hộ nhận lợi ích tương đương 2 triệu đồng, tổng lợi ích 200 triệu đồng, lớn hơn chi phí. Đây là giả định minh hoạ. Nếu thu tự nguyện, mỗi hộ đóng 1 triệu đồng là hợp lý, nhưng hộ nào cũng biết đèn vẫn sáng cho mình dù không đóng. Chỉ cần một nửa không đóng, quỹ chỉ có 50 triệu đồng và dự án không làm được dù xã hội được lợi ròng 100 triệu đồng.

Cách cung cấp hàng công cộng

Có ba cách phổ biến. Cách thứ nhất là nhà nước thu thuế rồi cung cấp, vì thuế mang tính bắt buộc nên giải quyết được kẻ ăn theo. Quốc phòng, đèn đường, kiểm soát dịch bệnh thuộc nhóm này.

Cách thứ hai là hợp tác công tư, trong đó nhà nước và doanh nghiệp cùng đầu tư, doanh nghiệp thu hồi vốn qua phí sử dụng. Cách thứ ba là tài trợ cộng đồng hoặc quỹ từ thiện cho các hàng hóa có người sẵn lòng đóng góp. Xem thêm bài PPP và đầu tư công để biết cách vốn nhà nước được giải ngân.

Hàng hóa công cộng và đầu tư

Nhà đầu tư cổ phiếu Việt Nam nên biết khái niệm này vì nhiều khoản đầu tư công là cung cấp hàng hóa công cộng: đường, cầu, đê điều, hạ tầng đô thị. Khi nhà nước đẩy mạnh giải ngân, doanh nghiệp xây dựng, thép, xi măng, vật liệu có thêm đơn hàng. Khi giải ngân chậm, đơn hàng chậm theo.

Tuy vậy không nên suy ra ngay rằng mọi doanh nghiệp xây dựng đều hưởng lợi. Biên lợi nhuận phụ thuộc giá thầu, giá nguyên vật liệu và năng lực thanh toán của chủ đầu tư. Nhà đầu tư nên đọc cơ cấu hợp đồng và khoản phải thu trong báo cáo tài chính, thay vì chỉ nhìn quy mô gói đầu tư.

Giới hạn hàng hóa công cộng

Thứ nhất, ranh giới giữa hàng công và hàng tư rất mờ. Công nghệ có thể biến hàng không loại trừ được thành loại trừ được, như thu phí tự động trên đường.

Thứ hai, nhà nước cung cấp không đồng nghĩa nhà nước phải sản xuất. Nhiều hàng hóa công cộng do doanh nghiệp tư nhân xây dựng theo hợp đồng.

Thứ ba, ví dụ đèn đường trong bài là số giả định, không đại diện cho một dự án thật, và bài không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp