Mô hình Ponzi và kim tự tháp trong crypto

Độ khó: Người mới

Ponzi và kim tự tháp cũ hơn tiền mã hóa cả thế kỷ, nhưng crypto cho chúng lớp vỏ mới: token, bot giao dịch, hợp đồng thông minh. Bài này giải thích cách vận hành, vì sao chúng sụp đổ và bốn vụ có hồ sơ công khai. Nội dung chỉ nhằm giải thích kiến thức, không phải khuyến nghị đầu tư.

Ponzi là gì

SEC định nghĩa Ponzi là hình thức gian lận đầu tư trả cho nhà đầu tư cũ bằng tiền thu từ nhà đầu tư mới. Người tổ chức thường hứa đầu tư hộ và sinh lợi cao, ít rủi ro, nhưng thực tế không đầu tư mà dùng tiền đó trả người vào trước và giữ lại một phần.

Vì gần như không có lợi nhuận thật, mô hình cần dòng tiền mới đều đặn. Khi khó tuyển thêm người, hoặc nhiều người rút cùng lúc, nó sụp đổ. Tên gọi xuất phát từ Charles Ponzi, người lừa nhà đầu tư vào những năm 1920 bằng một kế hoạch đầu cơ tem bưu chính.

Kim tự tháp là gì

Trong dạng kinh điển, người tham gia kiếm tiền gần như chỉ nhờ tuyển người mới. SEC nêu ba đặc điểm: hứa lợi nhuận cao trong thời gian ngắn, không có sản phẩm hoặc dịch vụ thật được bán, và trọng tâm là tuyển người.

Mô hình này hay ngụy trang thành đa cấp hợp pháp. SEC lưu ý doanh nghiệp đa cấp hợp pháp thu nhập chủ yếu từ bán sản phẩm, không từ việc tuyển thành viên.

So sánh hai mô hình

Cả hai đều cần người mới liên tục nên đều sụp đổ. Thực tế nhiều vụ pha trộn cả hai, như Forsage ở phần sau.

Phép tính vì sao sụp đổ

Ponzi: năm 1920, Ponzi hứa 50% lãi sau 45 ngày. Nếu gối lãi 8 vòng trong 360 ngày, mỗi 1 đồng sẽ thành 1,5 mũ 8, khoảng 25,6 đồng. Không có hoạt động thật nào sinh lợi như vậy, nên tiền phải đến từ người mới.

Kim tự tháp: SEC dẫn ví dụ mỗi người phải tuyển 6 người, những người này lại tuyển mỗi người 6 người nữa. Tầng thứ 11 cần 6 mũ 11, tức 362.797.056 người, nhiều hơn dân số Mỹ. Số người không tăng mãi, nên phải có tầng cuối chịu thiệt.

Vụ Ponzi năm 1920

Theo Mass Moments, Ponzi quảng cáo "50% lợi nhuận, trả sau 45 ngày", với lý do mua phiếu trả lời bưu chính quốc tế ở nước có tiền tệ yếu rồi đổi sang tem Mỹ. Trong 7 tháng, khoảng 30.000 người đã đầu tư hơn 10 triệu USD.

Tháng 7/1920, báo Boston Post đăng loạt bài vạch trần, và đến tháng 8 kiểm toán viên bang kết luận công ty nợ nhiều hơn tài sản khoảng 3 triệu USD. Ponzi nhận tội và ngồi tù. Nguyên lý vẫn y hệt trong các vụ crypto dưới đây.

BitConnect

SEC cáo buộc BitConnect chạy một chương trình "Lending Program" từ đầu năm 2017 đến tháng 1/2018, lừa nhà đầu tư nhỏ lẻ khoảng 2 tỷ USD. Họ quảng cáo "bot giao dịch biến động" cho lợi nhuận rất cao, nhưng SEC cho rằng bot chưa từng được dùng, còn tiền bị chuyển sang các ví do chủ dự án và người quảng bá kiểm soát.

Theo Bộ Tư pháp Mỹ, người quảng bá dùng đường dẫn giới thiệu và được trả hoa hồng, còn tới 15% tiền đầu tư đi thẳng vào quỹ đen.

Glenn Arcaro, người quảng bá chính tại Mỹ, nhận tội và thừa nhận kiếm ít nhất 24 triệu USD. Ông bị tuyên 38 tháng tù ngày 16/09/2022 và phải bồi thường 17.646.801 USD cho khoảng 800 nạn nhân từ hơn 40 quốc gia.

OneCoin

Theo Bộ Tư pháp Mỹ, OneCoin là một mô hình kim tự tháp đa cấp, trong đó thành viên nhận hoa hồng khi giới thiệu người mua các gói tiền mã hóa. Chỉ riêng từ quý IV/2014 đến quý IV/2016, nó thu hơn 4 tỷ USD từ ít nhất 3,5 triệu nạn nhân. Công tố cho rằng các đồng OneCoin hoàn toàn vô giá trị.

Ngày 12/09/2023, đồng sáng lập Karl Sebastian Greenwood bị tuyên 20 năm tù và phải nộp khoảng 300 triệu USD tài sản tịch thu. Người đồng sáng lập còn lại, Ruja Ignatova, chưa bị bắt và bị đưa vào danh sách mười kẻ bị FBI truy nã gắt gao nhất từ tháng 6/2022.

PlusToken

Chainalysis mô tả PlusToken là một dự án có trụ sở ở Trung Quốc, tự giới thiệu là ví tiền mã hóa và hứa lãi cao cho người mua token PLUS bằng bitcoin hoặc ethereum. Lãi được cho là đến từ "lợi nhuận sàn, khai thác và thưởng giới thiệu". Một phần tiền nạn nhân được trả cho người vào sớm để giữ vẻ hợp pháp.

Chainalysis theo dõi khoảng 180.000 BTC, 6,4 triệu ETH, 111.000 USDT và 53 OMG chuyển từ nạn nhân sang ví PlusToken, giá trị khoảng 2 tỷ USD. Truyền thông Trung Quốc đưa con số vượt 3 tỷ USD, nhưng Chainalysis không xác nhận con số này.

Forsage

SEC thông báo ngày 01/08/2022 đã truy tố 11 người liên quan đến Forsage, ra mắt tháng 1/2020, thu hơn 300 triệu USD.

Dự án chạy qua hợp đồng thông minh trên ba blockchain, trong đó có Ethereum và Tron. Người tham gia chủ yếu kiếm tiền nhờ tuyển người, mô hình mà SEC gọi là kim tự tháp, kèm cáo buộc trả người cũ bằng tiền người mới.

Cơ quan quản lý Philippines đã ra lệnh dừng vào tháng 9/2020, và bang Montana của Mỹ vào tháng 3/2021, nhưng dự án vẫn tiếp tục. Đây là cáo buộc, không phải phán quyết. Điểm đáng nhớ là một quan chức SEC nhấn mạnh kẻ lừa đảo không thể né luật chứng khoán bằng cách đặt kế hoạch lên hợp đồng thông minh và blockchain.

Dấu hiệu nhận biết

• Lãi cố định hoặc đều bất thường, bất kể thị trường lên xuống.
• Hứa rủi ro thấp hoặc chắc chắn có lời.
• Thưởng giới thiệu nhiều tầng, thu nhập từ tuyển người cao hơn từ bán sản phẩm.
• Chiến lược mơ hồ: "bot", "thuật toán độc quyền" không có bằng chứng kiểm chứng được.
• Khó rút tiền: xuất hiện phí, thuế, hoặc đề nghị lãi cao hơn nếu để tiền lại.
• Không có đơn vị được cấp phép, không có báo cáo tài chính được kiểm toán.
• Token nội bộ chỉ mua được bằng tiền mới của chính dự án.

Với dự án rút thanh khoản rồi biến mất, xem rug pull. Danh sách đầy đủ các kiểu lừa đảo ở bài các hình thức lừa đảo tiền mã hóa.

Nếu nghi ngờ một dự án

1. Hỏi lãi đến từ hoạt động nào, và yêu cầu bằng chứng có thể kiểm chứng.
2. Kiểm tra ai đứng sau, có kiểm toán độc lập và mã nguồn công khai không.
3. Thử rút số nhỏ trước khi gửi nhiều.
4. Không tuyển người thân vào khi chưa hiểu nguồn lãi.
5. Dừng lại nếu bị hối thúc hoặc bị gây áp lực "chốt ngay".

Nền tảng tự bảo vệ chung nằm ở bài bảo mật tiền mã hóa.

Học tiếp trong khoá Crypto

Các bài học liên quan trong Khoá học Crypto của HODL.VN:

• Các kiểu lừa đảo tiền mã hoá phổ biến nhất
• Dấu hiệu nhận biết lừa đảo crypto: 9 cờ đỏ

Câu hỏi thường gặp