Chi tiêu chính phủ là gì

Chi tiêu chính phủ là gì? Đó là toàn bộ khoản tiền nhà nước bỏ ra để mua hàng hóa, dịch vụ và xây dựng công trình công cộng, như trường học, bệnh viện, đường sá, lương công chức. Trong kinh tế vĩ mô, đây là chữ G (Government spending) trong công thức tính tổng cầu và GDP.

Chi tiêu chính phủ trong GDP

Theo phương pháp chi tiêu, GDP là tổng các khoản chi cuối cùng trong nền kinh tế:

Trong đó C là tiêu dùng của hộ gia đình, I là đầu tư, G là chi tiêu chính phủ và NX là xuất khẩu ròng, tức xuất khẩu trừ nhập khẩu. Chi tiêu chính phủ gồm chi mua hàng hóa, dịch vụ công và chi tiền lương khu vực công. Tuỳ chuẩn hạch toán, một phần đầu tư của nhà nước được xếp vào G hoặc vào I.

Cần phân biệt hai loại chi. Chi mua hàng hóa, dịch vụ tạo ra sản lượng mới nên được tính vào GDP. Chi chuyển giao, như trợ cấp hưu trí hay trợ cấp thất nghiệp, chỉ chuyển tiền từ người này sang người khác, nên không tính vào G. Khi người nhận tiêu số tiền đó, khoản chi mới được ghi vào tiêu dùng C.

Ngân sách nhà nước còn chia chi theo tính chất: chi thường xuyên cho bộ máy và dịch vụ công, chi đầu tư phát triển cho hạ tầng, và chi trả nợ lãi. Mỗi loại tác động đến nền kinh tế theo cách khác nhau.

Chi tiêu chính phủ: ví dụ giả định

Số liệu cơ cấu GDP theo chi tiêu không nằm trong kho dữ liệu của HODL.VN, nên ví dụ dưới đây là giả định minh hoạ, đơn vị nghìn tỷ.

Trong nền kinh tế này, chi tiêu chính phủ chiếm 12,00% GDP. Đây là tỷ trọng nhỏ hơn tiêu dùng nhưng lại là phần mà nhà nước có thể chủ động điều chỉnh nhanh nhất, nên thường được dùng làm công cụ của chính sách tài khóa.

Số nhân của chi tiêu chính phủ

Khi nhà nước chi thêm, khoản tiền đó thành thu nhập của người nhận. Họ giữ lại một phần để tiết kiệm, đóng thuế hoặc mua hàng nhập khẩu, và chi phần còn lại. Phần được chi tiếp tục thành thu nhập của người khác. Chuỗi này lặp lại, nên GDP tăng nhiều hơn khoản chi ban đầu. Tỷ lệ đó gọi là số nhân chi tiêu.

Ở đây c là tỷ lệ phần thu nhập tăng thêm được chi tiêu trở lại, sau khi đã trừ thuế và nhập khẩu. Với c bằng 0,33 thì số nhân gần 1,5. Giả sử chi tiêu chính phủ tăng thêm 100 trong nền kinh tế ở bảng trên. GDP tăng khoảng 100 nhân 1,5, tức 150, tương đương 3,00% của 5.000.

Số nhân thực tế thay đổi theo từng giai đoạn. Khi kinh tế còn nhiều nguồn lực nhàn rỗi, số nhân lớn hơn. Khi kinh tế gần hết công suất, chi thêm dễ đẩy giá lên hơn là tăng sản lượng.

Chi tiêu công, lãi suất và lạm phát

Nhà nước chi nhiều hơn thu thì thâm hụt, và phải vay bù bằng trái phiếu chính phủ. Lượng trái phiếu phát hành tăng có thể kéo lợi suất lên, làm vốn vay đắt hơn với khu vực tư nhân. Hiện tượng này gọi là chèn lấn đầu tư (crowding out). Chi tiết về phần chênh lệch thu chi xem ở bài thâm hụt ngân sách.

Chi tiêu chính phủ tăng mạnh trong lúc nền kinh tế đã nóng cũng làm tổng cầu vượt tổng cung, góp phần đẩy lạm phát. Vì vậy cùng một khoản chi, tác động có thể khác nhau tuỳ vào chu kỳ kinh tế.

Liên hệ thị trường chứng khoán VN

Với nhà đầu tư cổ phiếu, chi tiêu công quan trọng nhất ở kênh giải ngân đầu tư công. Khi vốn nhà nước chảy vào đường, cầu, cảng, sân bay, nhóm xây dựng, thép, xi măng, nhựa đường và vật liệu có thêm đơn hàng. Cách theo dõi nhóm này xem ở bài đầu tư công.

Doanh thu của nhóm này thường ghi nhận theo tiến độ nhiều năm, nên độ trễ giữa chi tiêu công và kết quả kinh doanh có thể lớn. Một khoản chi được duyệt chưa chắc đã giải ngân trong năm. Hãy theo dõi tỷ lệ giải ngân thực tế thay vì chỉ nhìn kế hoạch vốn.

Giới hạn của chỉ số

Thứ nhất, tỷ trọng G trên GDP không phản ánh chất lượng chi tiêu. Cùng 12,00% GDP, nước chi vào hạ tầng tạo năng lực sản xuất khác nước chi chủ yếu cho chi thường xuyên.

Thứ hai, số nhân chỉ là ước tính. Giá trị 1,5 trong ví dụ là giả định minh hoạ, không phải số đo của nền kinh tế Việt Nam.

Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp