Cán cân thương mại là gì

Cán cân thương mại là gì? Đó là chênh lệch giữa giá trị hàng hóa một nước xuất khẩu và giá trị hàng hóa nhập khẩu trong một kỳ. Xuất khẩu lớn hơn nhập khẩu là thặng dư, ngược lại là thâm hụt.

Cán cân thương mại tính thế nào

Cán cân thương mại lấy xuất khẩu trừ nhập khẩu của cùng kỳ, cùng đơn vị tiền tệ:

Trong đó: xuất khẩu là giá trị hàng hóa bán ra nước ngoài, nhập khẩu là giá trị hàng hóa mua từ nước ngoài. Kết quả dương là thặng dư, kết quả âm là thâm hụt. Cách gọi khác là xuất siêu và nhập siêu.

Để so sánh giữa các năm, người ta chia cán cân cho xuất khẩu:

Số liệu do cơ quan hải quan công bố hằng tháng. Hải quan Việt Nam tính xuất khẩu theo giá FOB và nhập khẩu theo giá CIF. Giá CIF đã gồm cước vận tải và bảo hiểm, nên hai vế không hoàn toàn cùng điều kiện giao hàng.

Từng bước tính từ số hải quan

Cách tính đi qua bốn bước: cộng xuất khẩu 12 tháng, cộng nhập khẩu 12 tháng, lấy hiệu hai số, rồi chia hiệu cho xuất khẩu để ra tỷ lệ cán cân.

Bảng dưới lấy chuỗi xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong dữ liệu HODL.VN, đơn vị tỷ USD, cộng 12 tháng mỗi năm. Chuỗi tháng đã cập nhật đến tháng 09/2026. Bài dùng hai năm trọn vẹn để ví dụ không đổi theo thời gian.

Cả hai chiều cùng tăng mạnh, nhưng nhập khẩu tăng nhanh hơn. Thặng dư giảm 4,74 tỷ USD, từ 23,95 xuống 19,21 tỷ USD.

Cộng 12 tháng của chuỗi cán cân năm 2025 ra 19,16 tỷ USD. Số này lệch 0,05 so với 19,21 vì làm tròn từng tháng.

Bài liên quan

Dòng vốn ngoại chảy qua thị trường cổ phiếu được giải thích ở giao dịch khối ngoại là gì. Ngành xuất khẩu nặng về chu kỳ có ví dụ ở chu kỳ ngành thép. Cách chỉ số thị trường phản ánh kinh tế nằm trong bài học VN-Index là gì. Ví dụ trên chỉ để minh hoạ cách tính, không phải khuyến nghị đầu tư.

Tình huống đặc biệt: tháng Tết

Bảng trên là số cả năm. Số từng tháng có tình huống đặc biệt, vì cán cân từng tháng dao động mạnh hơn cán cân cả năm. Tháng 02/2025 xuất khẩu là 31,11 tỷ USD còn nhập khẩu 32,66 tỷ USD, cán cân âm 1,55 tỷ USD. Tháng 12/2025 cán cân cũng âm 0,64 tỷ USD.

Năm 2025 có 10 tháng thặng dư và 2 tháng thâm hụt. Năm 2024 có 11 tháng thặng dư, tháng thâm hụt duy nhất là tháng 05 với âm 0,46 tỷ USD.

Tháng 02 còn là tháng thấp nhất của cả hai chiều. Năm 2024, xuất khẩu tháng 02 chỉ 24,69 tỷ USD so với 34,53 tỷ USD tháng 01. Nghỉ Tết làm sản xuất và thông quan chậm lại. Vì vậy hãy so cùng kỳ năm trước hoặc dùng số lũy kế từ đầu năm.

Đọc cán cân thương mại là gì

Thặng dư nghĩa là bán hàng mang về nhiều ngoại tệ hơn lượng chi để mua hàng nhập. Nguồn cung ngoại tệ dồi dào thường giúp giảm áp lực lên tỷ giá và hỗ trợ dự trữ ngoại hối.

Thâm hụt kéo dài thì ngược lại. Nhưng thâm hụt không tự động là tín hiệu xấu. Phần lớn hàng nhập của Việt Nam là máy móc, linh kiện và nguyên liệu cho sản xuất. Khi doanh nghiệp nhập nhiều để mở rộng, thâm hụt tạm thời có thể đi trước một đợt xuất khẩu tăng.

Vì vậy nên đọc cán cân cùng cơ cấu hàng nhập. Nhập tư liệu sản xuất khác với nhập hàng tiêu dùng.

Tác động tới tỷ giá và cổ phiếu

Cán cân thương mại là một trong các lực tác động lên tỷ giá. Doanh nghiệp xuất khẩu thu USD, nên khi tỷ giá tăng thì doanh thu quy ra đồng tăng. Doanh nghiệp nhập nguyên liệu bằng USD thì chi phí tăng theo.

Với cổ phiếu, tác động phụ thuộc cơ cấu doanh thu và chi phí bằng ngoại tệ của từng doanh nghiệp. Xuất khẩu tăng cho thấy đơn hàng tốt. Muốn biết ai hưởng lợi, hãy mở báo cáo tài chính của doanh nghiệp, đừng suy từ chỉ số chung.

Giới hạn của cán cân thương mại

Thứ nhất, chỉ số chỉ đo hàng hóa. Du lịch, vận tải, thu nhập đầu tư và kiều hối nằm ở cán cân vãng lai và cán cân thanh toán, rộng hơn nhiều.

Thứ hai, số liệu tháng là số sơ bộ và có thể điều chỉnh. Giá hàng hóa thế giới cũng làm giá trị bằng USD đổi dù khối lượng không đổi.

Thứ ba, con số tổng hợp che khuôn mặt từng khu vực. Thông thường khu vực có vốn đầu tư nước ngoài xuất siêu, còn khu vực doanh nghiệp trong nước nhập siêu. Hai bên bù trừ nhau trong một con số.

Câu hỏi thường gặp