Chuẩn mực kế toán VAS và IFRS là gì

Chuẩn mực kế toán là gì? Đó là bộ quy tắc quy định doanh nghiệp ghi nhận, đo lường và trình bày từng khoản mục trong báo cáo tài chính. Hai hệ thống hay gặp là VAS (Vietnamese Accounting Standards, chuẩn mực kế toán Việt Nam) và IFRS (International Financial Reporting Standards, chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế).

Chuẩn mực kế toán là gì

Kế toán không chỉ là ghi số. Mỗi khoản như doanh thu, hàng tồn kho hay tài sản cố định đều cần quy tắc: khi nào ghi, ghi bao nhiêu, thay đổi thì xử lý ra sao. Chuẩn mực là tập hợp các quy tắc đó. Nhờ có chuẩn mực, báo cáo của các doanh nghiệp khác nhau mới đọc và so sánh được.

Mỗi chuẩn mực thường nói về một chủ đề, chẳng hạn hàng tồn kho, tài sản cố định hay doanh thu. Ở Việt Nam, doanh nghiệp phải tuân thủ chuẩn mực khi lập báo cáo tài chính theo Luật Kế toán và các văn bản hướng dẫn. Kiểm toán viên kiểm tra xem báo cáo có phù hợp với chuẩn mực hay không.

VAS và IFRS khác nhau ở đâu

Bài này chỉ nêu khác biệt về nguyên tắc, không liệt kê từng chuẩn mực vì chuẩn mực được sửa đổi theo thời gian. Có bốn điểm hay được nhắc.

• Nguồn gốc. VAS được ban hành trong nước và tham chiếu nhiều chuẩn mực quốc tế, nhưng không trùng hoàn toàn. IFRS do tổ chức quốc tế ban hành và nhiều nước dùng cho công ty đại chúng.
• Giá gốc hay giá trị hợp lý. IFRS cho phép hoặc yêu cầu đo nhiều khoản mục theo giá trị hợp lý, nhất là công cụ tài chính. VAS thiên về ghi theo giá gốc.
• Hàng tồn kho. IFRS không cho phép phương pháp nhập sau xuất trước (LIFO). Doanh nghiệp chỉ chọn nhập trước xuất trước (FIFO) hoặc bình quân.
• Đánh giá lại tài sản cố định. IFRS cho phép chọn mô hình đánh giá lại theo giá trị hợp lý. Mô hình giá gốc trừ hao mòn vẫn là cách phổ biến.

IFRS cũng thường yêu cầu nhiều xét đoán hơn, nên phần thuyết minh dài hơn.

Ví dụ giả định về đánh giá lại

Công ty giả định A mua một máy giá 1.000 triệu đồng, dùng 10 năm, không có giá trị thanh lý. Cuối năm đầu, giá trị hợp lý của máy là 1.300 triệu đồng. Đây là số giả định để minh hoạ, không phải doanh nghiệp thật.

Với mô hình đánh giá lại, tài sản và vốn chủ tăng thêm 400 triệu đồng ngay khi đánh giá. Phần chênh này ghi thẳng vào vốn chủ, chưa tính thuế hoãn lại. Đổi lại, chi phí khấu hao các năm sau cao hơn 44,4%, nên lợi nhuận hằng năm thấp hơn.

Hai công ty có máy giống hệt nhau nhưng chọn mô hình khác nhau sẽ báo cáo tổng tài sản, ROE và hệ số nợ trên vốn chủ khác nhau. Máy và dòng tiền thật thì không đổi.

Chuẩn mực kế toán đổi lợi nhuận

Hàng tồn kho là ví dụ quen thuộc. Khi giá nhập tăng dần, FIFO ghi giá vốn theo lô nhập cũ nên giá vốn thấp và lãi gộp cao hơn so với bình quân. Khi giá giảm thì ngược lại. Dòng tiền của doanh nghiệp không đổi theo cách ghi.

Vì vậy, hai doanh nghiệp cùng ngành nhưng khác chính sách có thể cho P/E và ROE chênh nhau mà không có khác biệt thật về kinh doanh. Nhà đầu tư cổ phiếu nên so các tỷ số này sau khi đã đọc phần chính sách kế toán.

Đọc chuẩn mực kế toán ở đâu

Mở thuyết minh báo cáo tài chính, tìm hai phần. Phần đầu là cơ sở lập báo cáo, cho biết báo cáo lập theo chuẩn nào. Phần sau là tóm tắt các chính sách kế toán chủ yếu, nêu cách ghi doanh thu, tồn kho, khấu hao và tài sản cố định.

Báo cáo kiểm toán cũng có câu nêu báo cáo phản ánh trung thực và hợp lý theo chuẩn mực và chế độ kế toán áp dụng. Nếu doanh nghiệp đổi chính sách giữa hai kỳ, thuyết minh phải giải thích lý do và ảnh hưởng.

Giới hạn cần nhớ

Thứ nhất, bài chỉ nêu nguyên tắc chung, chưa thay thế việc đọc từng chuẩn mực còn hiệu lực. Thứ hai, VAS và IFRS đều thay đổi theo thời gian nên cần kiểm tra bản mới. Thứ ba, ví dụ trong bài là giả định, ảnh hưởng thật phụ thuộc từng doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Học tiếp

Xem thêm báo cáo tài chính niêm yết, thuyết minh báo cáo tài chính, khấu hao và luật kế toán và báo cáo tài chính. Học sâu: chuyển từ phương pháp gián tiếp sang trực tiếp theo IFRS và US GAAP. Ví dụ trên chỉ để minh hoạ cách đọc, không phải khuyến nghị đầu tư.