Thiên nga đen là gì

Thiên nga đen là gì? Đó là cách gọi một biến cố hiếm, nằm ngoài kỳ vọng thông thường, có tác động rất lớn, và sau khi xảy ra người ta thường tìm được lý do để giải thích như thể nó có thể dự đoán được. Khái niệm này do nhà nghiên cứu Nassim Nicholas Taleb phổ biến qua cuốn sách The Black Swan xuất bản năm 2007.

Thiên nga đen là gì

Tên gọi bắt nguồn từ niềm tin cũ ở châu Âu rằng mọi con thiên nga đều màu trắng. Niềm tin đó đúng cho đến khi người ta tìm thấy thiên nga đen ở Úc. Chỉ một quan sát trái ngược là đủ để bác bỏ kết luận rút ra từ hàng ngàn quan sát cũ.

Trong tài chính, thuật ngữ này chỉ các biến cố mà mô hình thông thường coi là gần như không thể xảy ra. Truyền thông thường dùng nó để gọi các cú sốc thị trường lớn, dù không phải cú sốc nào cũng thật sự thoả ba đặc điểm bên dưới.

Ba đặc điểm thiên nga đen

Đặc điểm thứ nhất là nằm ngoài kỳ vọng. Không có dữ liệu quá khứ nào cho thấy khả năng xảy ra một cách rõ ràng.

Đặc điểm thứ hai là tác động cực lớn. Biến cố làm thay đổi hẳn thị trường, ngành hoặc nền kinh tế.

Đặc điểm thứ ba là tính hợp lý hoá sau sự kiện. Sau khi xảy ra, các nhà phân tích đưa ra nhiều lý do và cho rằng đã có dấu hiệu từ trước. Cảm giác "đã thấy trước" này dễ khiến nhà đầu tư tự tin quá mức về lần sau.

Nhiều người xếp các sự kiện như khủng hoảng tài chính 2008 hay đại dịch năm 2020 vào nhóm này. Tuy vậy, mức độ "bất ngờ" luôn có tranh luận, vì nhiều chuyên gia đã cảnh báo trước về từng loại rủi ro.

Vì sao mô hình đánh giá thấp

Nhiều mô hình rủi ro giả định lợi suất tuân theo phân phối chuẩn, trong đó các biến động cực lớn gần như không xảy ra. Thực tế thị trường có đuôi dày: các phiên giảm rất mạnh xảy ra thường xuyên hơn mô hình dự báo.

Ngoài ra, dữ liệu quá khứ chỉ phản ánh những gì đã xảy ra. Nếu một loại biến cố chưa từng xuất hiện trong dữ liệu, mô hình sẽ không có chỗ cho nó. Hệ quả là các chỉ số đo rủi ro, như biến động quá khứ, có thể thấp ngay trước một cú sốc.

Ví dụ tính mức hồi phục

Bảng dưới là ví dụ giả định minh hoạ, cho một danh mục 100 triệu đồng gặp cú giảm 30% trong thời gian ngắn.

Mức giảm 30% cần mức tăng 42,86% để hoà vốn, không phải 30%. Mức giảm càng sâu, đường quay lại càng dài, nên việc tránh các khoản lỗ cực lớn quan trọng hơn nhiều người nghĩ.

Chuẩn bị trước biến cố hiếm

Vì không thể dự đoán thời điểm, cách tiếp cận hợp lý là giảm sự tổn thương. Một số nguyên tắc phổ biến gồm: không dùng đòn bẩy quá mức, giữ một phần tiền mặt hoặc tài sản dễ bán, và phân bổ vào nhiều loại tài sản. Xem thêm phân bổ tài sản và đa dạng hoá danh mục.

Đa dạng hoá có giới hạn vì khi hoảng loạn nhiều tài sản rủi ro giảm cùng nhau, xem rủi ro hệ thống. Nhà đầu tư cũng có thể dùng công cụ phòng ngừa, xem phòng ngừa rủi ro.

Với tài khoản có vay ký quỹ, một cú giảm đột ngột có thể gây bán giải chấp trước khi giá hồi phục, nên mức vay cần tính cho kịch bản xấu thay vì kịch bản trung bình.

Giới hạn của thiên nga đen

Thứ nhất, không phải mọi cú sốc đều là thiên nga đen. Nhiều biến cố được gọi như vậy thực ra có dấu hiệu cảnh báo từ trước.

Thứ hai, khái niệm này không đưa ra công cụ dự báo. Nó chủ yếu là lời nhắc về giới hạn của hiểu biết và mô hình.

Thứ ba, ví dụ trong bài là con số giả định, chỉ để minh hoạ cách tính, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp