Thiên kiến tự tin quá mức là gì: khi nhà đầu tư tin mình giỏi hơn thực tế

Thiên kiến tự tin quá mức là gì? Đó là xu hướng đánh giá khả năng, kiến thức và độ chính xác dự đoán của bản thân cao hơn mức thực tế. Tiếng Anh gọi là Overconfidence Bias. Với người mới giao dịch, đây là một trong những lỗi tâm lý gây thiệt hại nhất, vì nó âm thầm làm tăng cả mức rủi ro lẫn chi phí.

Thiên kiến tự tin quá mức là gì

Hỏi một nhóm người xem họ lái xe giỏi hơn mức trung bình không, đa số trả lời "có". Điều này không thể đúng với tất cả, vì không phải ai cũng trên trung bình.

Tự tin quá mức không phải kiêu ngạo. Nó là một sai lệch nhận thức, tức là người trong cuộc thật sự không thấy mình đang đánh giá quá cao. Nó mạnh hơn khi nhiệm vụ khó và phản hồi chậm, như ở thị trường chứng khoán.

Thiên kiến tự tin quá mức: 3 dạng

Dạng thứ nhất là tin dự đoán quá chính xác. Bạn nói mình chắc chắn 90% rằng giá sẽ tăng, nhưng đếm lại thì chỉ đúng 60% số lần.

Dạng thứ hai là tin mình hơn người khác. Bạn cho rằng mình đọc tin nhanh và đúng hơn phần lớn nhà đầu tư còn lại. Nếu ai cũng nghĩ vậy, tập thể đã ước lượng lệch.

Dạng thứ ba là ảo tưởng kiểm soát. Bạn tin rằng nghiên cứu nhiều hơn thì kiểm soát được kết quả, trong khi giá cổ phiếu còn chịu tác động của rất nhiều yếu tố ngoài tầm tay.

Ví dụ chi phí giao dịch giả định

Giả sử hai nhà đầu tư cùng có danh mục chọn lọc cho lợi suất kỳ vọng 12% mỗi năm trước chi phí. Số liệu dưới đây là giả định minh hoạ.

Nhà đầu tư Y tự tin rằng giao dịch nhiều sẽ bắt được mọi nhịp sóng. Nhưng chỉ riêng chi phí đã lấy mất 7,00% mỗi năm, hơn một nửa lợi suất kỳ vọng. Để bù lại, Y phải chọn đúng thời điểm tốt hơn hẳn X, điều rất khó duy trì.

Các nghiên cứu trên tài khoản môi giới ở nước ngoài, nổi tiếng là của Brad Barber và Terrance Odean, cho thấy nhóm giao dịch dày thường có lợi suất thấp hơn nhóm giao dịch ít. Mức chênh cụ thể phụ thuộc thị trường và giai đoạn nên bài không nêu số.

Dấu hiệu thiên kiến tự tin

Có vài dấu hiệu để tự soi lại. Bạn giao dịch thường xuyên hơn sau chuỗi thắng. Bạn dồn tỷ trọng lớn vào một vài mã vì "chắc ăn". Bạn hiếm khi ghi lại lý do mua và kết quả.

Một dấu hiệu khác là bạn giải thích thắng bằng kỹ năng, còn thua bằng xui xẻo. Cách quy kết này làm bạn không học được từ sai lầm và thường đi cùng thiên kiến xác nhận.

Thị trường tăng mạnh càng nuôi dưỡng điều này. Khi gần như mọi cổ phiếu đều lên, người mới dễ nghĩ mình đã nắm được bí quyết. Trạng thái này gần với tâm lý tham lam.

Giảm thiên kiến tự tin quá mức

Cách thứ nhất là ghi nhật ký dự đoán. Mỗi lần mua, viết lý do, mức xác suất tự tin và điều kiện sai. Sau 20 hay 30 quyết định, tính tỷ lệ đúng và so với mức tự tin ban đầu.

Cách thứ hai là đặt giới hạn tỷ trọng cho một mã và một ngành, để một dự đoán sai không làm hỏng cả danh mục. Cách thứ ba là có quy tắc cắt lỗ và kỷ luật giao dịch viết ra từ trước.

Tự tin quá mức ở chứng khoán VN

Nhiều nhà đầu tư cá nhân Việt Nam giao dịch trong ngày với lượng lệnh lớn. Với người mới, một chuỗi vài lần thắng đầu tiên dễ tạo ra niềm tin mình có tay nghề. Khi đó họ tăng khối lượng ngay trước lúc thị trường đổi chiều.

Cần lưu ý đây là mô tả về hành vi chung, không phải lời kết luận cho từng cá nhân. Điều hữu ích là kiểm tra bằng dữ liệu của chính bạn: số lệnh mỗi tháng, tổng chi phí và lợi suất sau chi phí.

Giới hạn của khái niệm

Thứ nhất, tự tin đúng mức là cần thiết để dám hành động. Vấn đề chỉ nảy sinh khi mức tự tin vượt xa năng lực thật.

Thứ hai, ví dụ chi phí 0,35% mỗi vòng là số giả định. Chi phí thật khác nhau theo người, theo loại lệnh và theo thời điểm.

Thứ ba, giao dịch nhiều không phải lúc nào cũng sai. Người có lợi thế thật về thông tin hay kỹ thuật vẫn có thể có lãi. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Học tiếp

Về lệch lạc khi chỉ nhìn một phía, đọc bài thiên kiến xác nhận. Về giới hạn thua lỗ, xem bài cắt lỗ. Nội dung bài để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.