Cartel là gì

Cartel (liên minh độc quyền) là gì? Đó là nhóm các nhà sản xuất độc lập thoả thuận với nhau về giá hoặc sản lượng để hành xử như một nhà độc quyền duy nhất, nhằm nâng giá và lợi nhuận chung.

Cartel là gì: cách vận hành

Trong thị trường cạnh tranh, mỗi nhà sản xuất tự quyết sản lượng, tổng cung lớn nên giá thấp. Cartel đổi điều đó bằng một thoả thuận: mỗi thành viên nhận hạn ngạch sản lượng, tổng hạn ngạch thấp hơn mức cạnh tranh. Cung giảm thì giá tăng, lợi nhuận chung tăng.

Điều kiện để cartel hiệu quả gồm ít thành viên, sản phẩm giống nhau, có cách giám sát sản lượng, và khó có nhà cung cấp ngoài nhóm chen vào. Dầu thô đáp ứng khá nhiều điều kiện này nên giá dầu thường gắn với tin về hạn ngạch.

Ví dụ cartel với ba thành viên

Số liệu sau là giả định minh hoạ. Ba nước cùng thoả thuận mỗi nước sản xuất 10 triệu thùng mỗi ngày. Tổng 30 triệu thùng, giá thị trường 80 USD, chi phí 30 USD mỗi thùng. Lợi nhuận mỗi nước bằng sản lượng nhân (giá trừ chi phí).

Khi chỉ một nước vi phạm, nước đó lãi 552 triệu USD, cao hơn mức 500 khi tuân thủ, còn hai nước kia giảm xuống 460. Nên mỗi nước đều muốn là người vi phạm. Khi cả ba cùng vi phạm, lợi nhuận mỗi nước chỉ còn 456 triệu USD, thấp hơn mức 500 ban đầu. Đây là thế tiến thoái lưỡng nan: lợi ích riêng đẩy cả nhóm đến kết quả tệ hơn lợi ích chung.

Vì sao cartel là liên minh dễ vỡ

Ngoài động cơ vi phạm, còn ba lực khác. Khó giám sát: sản lượng thật khó xác minh, nhất là khi thoả thuận bí mật. Giá cao hút người mới: nhà cung cấp ngoài nhóm tăng sản lượng và lấy thị phần. Lợi ích lệch nhau: nước cần tiền gấp muốn bán nhiều hơn nước có dự trữ lớn.

Cartel giữa các doanh nghiệp bị cấm ở nhiều nước vì làm hại người tiêu dùng, trong đó có Việt Nam qua quy định về thoả thuận hạn chế cạnh tranh.

Cartel dầu và chứng khoán VN

Giá dầu thay đổi theo thông tin về hạn ngạch sản lượng, và tác động tới cổ phiếu trong nước theo hai hướng. Doanh nghiệp khai thác và phân phối dầu khí hưởng lợi khi giá lên, xem ngành dầu khí. Doanh nghiệp dùng nhiên liệu làm đầu vào chịu chi phí cao hơn, xem giá hàng hoá đầu vào. Ví dụ trong bài là số giả định, không phản ánh sản lượng hay giá thật.

Giới hạn của mô hình

Thứ nhất, mô hình giả định giá chỉ phụ thuộc tổng sản lượng, thực tế giá dầu còn chịu cầu toàn cầu, tồn kho và địa chính trị. Thứ hai, trong trò chơi lặp lại, các bên có thể trừng phạt nhau để giữ kỷ luật, nên cartel đôi lúc bền hơn mô hình. Thứ ba, OPEC là tổ chức của các quốc gia với mục tiêu chính trị lẫn kinh tế, không thể coi giống một hiệp hội doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp