Black Monday 1987 là gì

Black Monday 1987 là gì? Đó là tên gọi phiên thứ Hai ngày 19/10/1987, khi thị trường cổ phiếu Mỹ giảm mạnh nhất trong một ngày kể từ khi có chỉ số bình quân công nghiệp Dow Jones. Chỉ số này mất khoảng 22% giá trị chỉ trong một phiên, và đà bán lan sang các thị trường châu Âu, châu Á và châu Đại Dương.

Black Monday 1987 là gì

Trước phiên này, thị trường cổ phiếu Mỹ đã có nhiều năm tăng giá liên tục. Giá cổ phiếu tăng nhanh hơn thu nhập của doanh nghiệp, nên nhiều người cho rằng định giá đã cao. Vào các tuần trước đó, lãi suất tăng và lo ngại về thâm hụt thương mại khiến tâm lý yếu dần.

Đến ngày 19/10/1987, lệnh bán dồn về sàn từ đầu phiên. Chỉ số Dow Jones giảm khoảng 22% trong ngày. Các thị trường lớn khác cũng giảm sâu trong những ngày sát đó, nên đây là một biến cố toàn cầu chứ không riêng của Mỹ.

Điều khiến phiên này đặc biệt là nền kinh tế Mỹ khi đó chưa có dấu hiệu sụp đổ. Cú giảm không đi kèm một cú sốc kinh tế rõ ràng như chiến tranh hay phá sản của một định chế lớn. Vì vậy các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận về nguyên nhân.

Nguyên nhân Black Monday 1987

Các phân tích sau sự kiện thường nhắc đến ba nhóm yếu tố, và không nhóm nào giải thích được một mình.

Thứ nhất là định giá cao sau một chu kỳ tăng dài. Khi giá đã tăng nhiều, chỉ cần một tin xấu là đủ để nhiều người cùng muốn bán.

Thứ hai là bảo hiểm danh mục (portfolio insurance). Đây là chiến lược dùng hợp đồng tương lai chỉ số để bán dần khi thị trường giảm, nhằm giới hạn mức lỗ. Khi giá giảm, chương trình tự động bán thêm. Lệnh bán đó làm giá giảm tiếp, rồi kích hoạt thêm lệnh bán, tạo vòng xoáy.

Thứ ba là thanh khoản. Nhà tạo lập thị trường không đủ sức hấp thụ lượng lệnh bán, và hệ thống xử lý lệnh quá tải. Giá bị đẩy xa khỏi mức hợp lý chỉ vì không có đủ người mua đối ứng.

Ví dụ vòng xoáy bán tự động

Ví dụ dưới đây là giả định minh hoạ, không phải số liệu thật. Một quỹ nắm giữ danh mục 1.000 đơn vị và đặt quy tắc: giảm tỷ trọng cổ phiếu 10% mỗi khi chỉ số giảm thêm 5%.

Nếu nhiều quỹ cùng áp dụng một quy tắc, tổng lệnh bán đủ lớn để chính nó làm chỉ số giảm thêm. Đó là lý do lệnh bán tự động có thể khuếch đại một đợt giảm đã có sẵn thay vì chỉ phản ánh nó.

Hệ quả với cơ chế thị trường

Sau Black Monday 1987, các cơ quan quản lý và sàn giao dịch rà soát lại cách thị trường vận hành. Một trong những thay đổi chính là cơ chế tạm dừng giao dịch khi chỉ số giảm quá một ngưỡng trong ngày, để nhà đầu tư có thời gian đánh giá thông tin. Cơ chế này sau đó được hoàn thiện nhiều lần ở các sàn lớn.

Ngân hàng trung ương Mỹ cũng cho biết sẵn sàng cung cấp thanh khoản cho hệ thống tài chính. Tuyên bố này giúp trấn an các định chế đang thiếu tiền mặt để thanh toán. Nền kinh tế Mỹ không rơi vào suy thoái ngay sau đó.

Ngày nay, những phiên giảm đột ngột do lệnh tự động vẫn được nhắc trong bài flash crash. Hai hiện tượng khác quy mô nhưng giống nhau ở chỗ thanh khoản biến mất rất nhanh.

Liên hệ với thị trường Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam chưa tồn tại vào năm 1987. Tuy vậy, bài học vẫn áp dụng được. Sàn Việt Nam có biên độ giá trong ngày, nên một phiên giảm 22% không thể xảy ra theo cùng cách. Biên độ giới hạn mức giảm của từng mã trong một phiên, nhưng lệnh bán dồn vẫn có thể làm nhiều mã nằm sàn cùng lúc, khiến người bán không khớp được.

Nhà đầu tư dùng vay ký quỹ cần lưu ý đặc biệt. Khi giá giảm liên tục, lệnh bán bắt buộc của công ty chứng khoán có thể trở thành một dạng bán tự động, giống tinh thần của vòng xoáy trong ví dụ trên.

Bài học từ Black Monday 1987

Một: định giá cao làm thị trường dễ tổn thương. Không ai dự báo được ngày xảy ra, nhưng giá càng xa giá trị thì cú giảm càng đau.

Hai: thanh khoản không phải lúc nào cũng có. Trong ngày hoảng loạn, người mua biến mất và giá có thể rơi xa hơn mức hợp lý.

Ba: đòn bẩy và lệnh tự động làm đợt giảm nhanh hơn. Nên giữ tỷ lệ vay thấp để không bị buộc bán đúng đáy.

Nội dung trong bài chỉ để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp