Thiên kiến sẵn có là gì: tin nóng làm lệch phán đoán

Thiên kiến sẵn có là gì? Đó là xu hướng đánh giá một sự việc có khả năng xảy ra cao hay thấp dựa vào mức độ dễ nhớ ra ví dụ về nó, thay vì dựa vào tần suất thật. Trong tiếng Anh, thiên kiến này gọi là availability heuristic hay availability bias. Chuyện càng nổi bật, càng mới, ta càng tưởng nó hay xảy ra.

Thiên kiến sẵn có hoạt động ra sao

Daniel Kahneman và Amos Tversky nêu ý tưởng này năm 1973. Não ta không đếm tần suất, nó "đoán" bằng cách xem ví dụ nào bật ra dễ dàng. Ví dụ dễ nhớ thường là ví dụ gần đây, gây xúc động mạnh hoặc được truyền thông nhắc nhiều.

Ví dụ quen thuộc: sau một vụ tai nạn máy bay được đưa tin rộng rãi, nhiều người sợ đi máy bay hơn đi xe, dù thống kê cho thấy xe cộ nguy hiểm hơn tính theo quãng đường. Vụ tai nạn máy bay dễ nhớ nên bị đánh giá là phổ biến.

Thiên kiến sẵn có gần với thiên kiến gần đây, nhưng không giống hẳn. Thiên kiến gần đây là việc dữ liệu mới nhất chiếm trọng số quá lớn. Thiên kiến sẵn có rộng hơn: sự kiện cũ nhưng gây ấn tượng mạnh cũng có thể "sẵn có" trong trí nhớ.

Ví dụ thiên kiến sẵn có giả định

Đây là giả định minh hoạ. Nhà đầu tư D vừa đọc nhiều bài về một doanh nghiệp bị phát hiện sai phạm công bố thông tin, rồi nghĩ: "doanh nghiệp niêm yết thường gian lận". Giả sử trong 1.000 doanh nghiệp niêm yết, có 5 doanh nghiệp bị xử lý vì sai phạm công bố thông tin trong một năm.

Tần suất giả định chỉ là 5 / 1.000 = 0,005, tức 0,5%. Dù mỗi vụ đều đáng chú ý, nhưng trí nhớ gắn với những vụ ồn ào làm D đánh giá rủi ro cao hơn nhiều so với mức thật. Hệ quả có thể là D bán tháo cổ phiếu tốt hoặc ngược lại không dám đầu tư.

Thiên kiến sẵn có trên thị trường

Trên thị trường chứng khoán, thiên kiến sẵn có thể hiện theo hai hướng. Sau một đợt giảm mạnh, nhà đầu tư nhớ rõ cảm giác mất tiền và đánh giá quá cao khả năng giảm tiếp. Sau một chuỗi tăng nóng, câu chuyện làm giàu của người khác tràn ngập và nhà đầu tư đánh giá quá cao khả năng tăng tiếp.

Mạng xã hội khuếch đại hiện tượng này. Một câu chuyện "mã tăng gấp ba" được chia sẻ hàng nghìn lần, trong khi hàng trăm mã đi ngang hoặc giảm không ai kể. Người đọc thấy ví dụ thắng nhiều nên tưởng thắng là phổ biến. Đây là lý do tin đồn và nhóm bàn luận thường kéo dòng tiền vào các mã đã nóng.

Với nhà đầu tư cổ phiếu Việt Nam, đặc biệt khi tâm lý đám đông mạnh, thiên kiến sẵn có thường đi cùng hiệu ứng bầy đàn và FOMO.

Giảm thiên kiến sẵn có

Cách thứ nhất là hỏi tần suất thật: sự kiện này xảy ra mấy lần trên một trăm trường hợp tương tự? Hãy tìm dữ liệu dài hạn thay vì dựa vào ấn tượng.

Cách thứ hai là nhìn cả những ví dụ vắng mặt: hỏi "những ai làm giống tôi mà không thành công thì sao?". Cách thứ ba là hạn chế ra quyết định ngay sau tin nóng, đợi vài phiên rồi đọc lại bằng số liệu. Nhật ký giao dịch ghi lý do mua bán cũng giúp phát hiện quyết định do tin nóng thúc đẩy.

Giới hạn của khái niệm

Trực giác "dễ nhớ" không phải lúc nào cũng sai. Sự kiện gần đây đôi khi mang thông tin thật về điều kiện hiện tại. Chuyên gia dày kinh nghiệm cũng có trí nhớ phản ánh tần suất khá tốt trong lĩnh vực của họ.

Vấn đề là khi ta không phân biệt được "dễ nhớ" với "hay xảy ra". Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp