Thị trường phát điện cạnh tranh: nhà máy bán phần sản lượng còn lại thế nào

Thị trường phát điện cạnh tranh: nhà máy bán phần sản lượng còn lại thế nào

Thị trường phát điện cạnh tranh là nơi các nhà máy cùng bán điện cho hệ thống và được huy động theo quy tắc của thị trường, thay vì bán theo một mức giá cố định cho một bên mua. Đây là cấp độ đầu tiên trong ba cấp độ của thị trường điện Việt Nam.

Bài này giải thích cấp độ đó theo Luật Điện lực 61/2024/QH15, rồi xem nó hiện ra thế nào trong lãi gộp của tám doanh nghiệp. Dữ liệu đến 02/10/2026.

Thị trường phát điện cạnh tranh

Điều 39 của Luật chia thị trường điện cạnh tranh thành ba cấp độ. Cấp độ thứ nhất là thị trường phát điện cạnh tranh. Cấp độ thứ hai là thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Cấp độ thứ ba là thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Luật cũng nêu các điều kiện tiên quyết để phát triển. Trong đó có việc xây dựng và hoàn thiện văn bản pháp luật, tái cơ cấu ngành điện và hoàn thiện cơ sở hạ tầng.

Với nhà đầu tư, ý nghĩa thực tế là doanh thu nhà máy ngày càng chịu ảnh hưởng của giá hình thành trên thị trường, không chỉ giá thoả thuận từ trước.

Ai tham gia thị trường phát điện

Điều 40 liệt kê tám nhóm đối tượng tham gia thị trường điện cạnh tranh. Gồm đơn vị phát điện, truyền tải, phân phối, bán buôn, bán lẻ, điều độ hệ thống điện, điều hành giao dịch và khách hàng sử dụng điện.

Với một nhà máy, hai nhóm có vai trò riêng cần nhớ. Đơn vị điều độ hệ thống điện quyết định nhà máy nào chạy trong từng thời điểm. Đơn vị điều hành giao dịch tổ chức việc mua bán ngắn hạn.

Vì vậy nhà máy không tự chọn khách hàng cho phần sản lượng ngoài hợp đồng. Phần đó đi vào thị trường chung và được huy động theo thứ tự do cơ chế thị trường quy định.

Phần sản lượng bán thế nào

Điều 41 cho phép ba cách mua bán trên thị trường: hợp đồng trực tiếp, mua bán giao ngay qua đơn vị điều hành giao dịch, và hợp đồng kỳ hạn hoặc quyền chọn.

Một nhà máy thường ký hợp đồng cho một phần sản lượng dự kiến. Phần còn lại, tức sản lượng phát thực tế trừ phần đã bán theo hợp đồng, được bán ở thị trường giao ngay theo giá của từng chu kỳ.

Điều này giải thích vì sao hai nhà máy cùng công suất vẫn có doanh thu khác nhau. Khác biệt nằm ở tỷ lệ phần hợp đồng, giá hợp đồng và mức độ được huy động. Cách chia và chi tiết các loại hợp đồng xem ở bài về hợp đồng mua bán điện cùng nhóm.

Hợp đồng kỳ hạn và quyền chọn ở Điều 45 là công cụ để nhà máy khoá giá một phần sản lượng. Giá của loại hợp đồng này do các bên thoả thuận.

Cạnh tranh, thị trường phát điện

Phần sản lượng bán ở thị trường tạo ra độ nhạy cao: doanh thu đổi một ít, lãi gộp đổi nhiều. Bảng dưới so bốn quý tới quý 2/2026 với bốn quý liền trước.

Nguồn: BCTC hợp nhất tám mã trên · 4 quý tới Q2/2026 so với 4 quý liền trước · HODL.VN

Năm mã nhiệt điện và tổng công ty phát điện cho thấy cùng một hình dạng. Biên lãi gộp gần gấp đôi, nên lãi gộp tăng nhanh hơn doanh thu nhiều lần. Nhiệt điện Quảng Ninh doanh thu gần như đứng yên mà lãi gộp tăng gấp đôi.

Ba mã thuỷ điện và tái tạo thì khác. Biên lãi gộp chỉ dao động trong khoảng 51 đến 58%. Lãi gộp đi theo doanh thu, vì họ không phải mua nhiên liệu theo giá thị trường.

Báo cáo tài chính không cho biết chênh lệch này đến từ giá bán cao hơn hay giá nhiên liệu thấp hơn. Cần đọc thuyết minh và thông tin doanh nghiệp công bố.

Hàm ý khi đọc cổ phiếu phát điện

Biên lãi gộp nhiệt điện nhảy gần gấp đôi trong một năm là tín hiệu cần thận trọng. Nó cho thấy lợi nhuận phụ thuộc vào chênh lệch giữa giá bán và giá nhiên liệu. Chênh lệch ấy có thể thu hẹp.

Vì thế không nên lấy lợi nhuận bốn quý làm mức bình thường cho nhà máy nhiệt điện. Hãy đặt lợi nhuận đó cạnh biên lãi gộp của các năm trước.

Muốn xem một doanh nghiệp phát điện cụ thể, mời đọc bài về cổ phiếu POW nửa cuối năm 2026. Thuật ngữ tra ở danh sách thuật ngữ báo cáo tài chính, còn khung nhìn rộng về ngành điện toàn cầu có trong bài phân tích chiến lược ngành điện 2026.

Nội dung trên để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.