Hợp đồng phái sinh là gì

Hợp đồng phái sinh là gì? Đó là hợp đồng mà giá trị của nó phụ thuộc vào giá của một tài sản khác, gọi là tài sản cơ sở, như chỉ số chứng khoán, cổ phiếu, trái phiếu hay hàng hoá. Người giữ hợp đồng không nhất thiết sở hữu tài sản cơ sở, mà hưởng hoặc chịu phần chênh lệch giá.

Hợp đồng phái sinh là gì theo luật

Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 coi chứng khoán phái sinh là một nhóm chứng khoán, gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn. Các văn bản hướng dẫn quy định cách niêm yết, giao dịch và bù trừ. Số điều khoản cụ thể nên xem ở văn bản hiện hành.

Giá của phái sinh bắt nguồn từ tài sản cơ sở, nên người ta nói nó là sản phẩm phái sinh từ tài sản đó. Khi chỉ số VN30 tăng hay giảm, giá hợp đồng tương lai trên chỉ số này cũng chuyển động theo.

Ba loại phái sinh chính

Hợp đồng kỳ hạn là thoả thuận mua bán tài sản vào một ngày trong tương lai theo giá đã chốt. Hai bên tự thoả thuận điều khoản, không giao dịch qua sàn, nên rủi ro đối tác lớn hơn.

Hợp đồng tương lai cũng chốt giá cho một ngày tương lai, nhưng được chuẩn hoá, niêm yết và bù trừ qua trung tâm. Cả hai bên có nghĩa vụ thực hiện. Chi tiết nằm ở bài hợp đồng tương lai.

Hợp đồng quyền chọn cho một bên quyền, không phải nghĩa vụ, mua hoặc bán tài sản ở một giá nhất định. Bên mua quyền trả một khoản phí và lỗ tối đa bằng khoản phí đó. Bên bán quyền nhận phí nhưng gánh nghĩa vụ nếu bên kia thực hiện.

Ví dụ hợp đồng phái sinh trên VN30

Chỉ số VN30 đóng cửa phiên 27/10/2026 là 1.888,40 điểm, dữ liệu từ kho dữ liệu của HODL.VN. Hợp đồng tương lai VN30F có hệ số nhân 100.000 đồng mỗi điểm. Giả sử bạn mua 1 hợp đồng ở 1.900,0 điểm và giữ đến khi thanh toán.

Lãi lỗ của hai bên luôn ngược dấu và cộng lại bằng không, vì tiền lãi của bên này là tiền lỗ của bên kia. Đây là đặc điểm của hợp đồng tương lai.

Để nắm cùng quy mô bằng cổ phiếu, nhà đầu tư cần khoảng 188,84 triệu đồng mua rổ VN30. Với hợp đồng tương lai chỉ cần ký quỹ một phần. Tỷ lệ ký quỹ ban đầu tối thiểu do VSDC công bố và điều chỉnh định kỳ. Nếu lấy mức 17% làm giả định, số tiền ký quỹ khoảng 32,1 triệu đồng. Công ty chứng khoán có thể yêu cầu cao hơn, nên hãy kiểm tra thông báo mới nhất của VSDC.

Với quyền chọn, ví dụ giả định là quyền chọn mua giá thực hiện 1.900 điểm, phí 20 điểm. Chỉ số ở 1.800 thì người mua mất phí 20 điểm. Chỉ số ở 2.000 thì lời (100 − 20) = 80 điểm. Người mua không bao giờ mất quá 20 điểm, đó là khác biệt chính so với vị thế mua hợp đồng tương lai. Ví dụ này minh hoạ nguyên lý, không phải sản phẩm đang niêm yết với các số trên.

Ba nhóm người dùng

Nhóm phòng ngừa rủi ro dùng phái sinh để khoá giá. Người giữ nhiều cổ phiếu có thể bán hợp đồng tương lai để bù khi thị trường giảm.

Nhóm đầu cơ dùng phái sinh để kiếm lời từ biến động giá. Họ chấp nhận rủi ro cao vì đòn bẩy, và có thể mở vị thế bán dễ hơn trên thị trường cổ phiếu.

Nhóm kinh doanh chênh lệch giá khai thác khoảng chênh giữa giá phái sinh và giá tài sản cơ sở. Họ giúp hai giá bám sát nhau.

Giới hạn và rủi ro

Thứ nhất, đòn bẩy làm lỗ có thể vượt số tiền ký quỹ ban đầu. Nhà đầu tư có thể phải nộp thêm tiền hoặc bị đóng vị thế.

Thứ hai, hợp đồng có ngày hết hạn, nên không thể giữ mãi như cổ phiếu. Giữ dài hạn phải chuyển kỳ hạn và chịu chi phí.

Thứ ba, giá phái sinh không luôn bằng giá tài sản cơ sở. Khoảng lệch gọi là basis và có thể làm kết quả phòng ngừa không hoàn hảo.

Thứ tư, sản phẩm phức tạp. Người mới nên hiểu rõ điều khoản, ký quỹ và cách tính lãi lỗ trước khi giao dịch.

Câu hỏi thường gặp