Chuỗi giá trị dầu khí Việt Nam: thượng nguồn, trung nguồn, hạ nguồn kiếm tiền khác nhau

Chuỗi giá trị dầu khí Việt Nam: thượng nguồn, trung nguồn, hạ nguồn kiếm tiền khác nhau

Chuỗi giá trị dầu khí là lý do hai cổ phiếu cùng gắn chữ dầu khí có thể đi hai hướng trái nhau trong cùng một năm. Một bên bán sản phẩm, một bên bán dịch vụ. Một bên lãi khi giá dầu lên, một bên chỉ lãi khi có dự án mới.

Bài này đi qua ba khúc của chuỗi, kèm số thật của tám doanh nghiệp niêm yết. Dữ liệu đến 02/10/2026.

Chuỗi giá trị dầu khí ba khúc

Khúc thứ nhất là thượng nguồn: tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí. Đây là nơi dầu và khí được lấy ra khỏi lòng đất.

Khúc thứ hai là trung nguồn: thu gom, vận chuyển, xử lý khí và chở dầu thô. Đây là nơi sản phẩm đi từ mỏ tới nhà máy.

Khúc thứ ba là hạ nguồn: lọc dầu, hoá dầu và phân phối xăng dầu tới người dùng cuối.

Hoạt động dầu khí ở khúc thượng nguồn do Luật Dầu khí số 12/2022/QH15 quản. Quốc hội thông qua luật này ngày 14/11/2022, gồm 11 chương và 69 điều, hiệu lực từ 01/07/2023.

Điều cần nhớ trước khi đọc bất kỳ cổ phiếu nào trong nhóm: vị trí trong chuỗi quyết định doanh nghiệp đó đang bán gì cho ai.

Thượng nguồn: nhà cung cấp dịch vụ

Phần khai thác dầu khí của Việt Nam không có mặt trực tiếp trên sàn như một cổ phiếu riêng. Nhà đầu tư cá nhân không mua được sản lượng dầu.

Thay vào đó, sàn có các doanh nghiệp bán dịch vụ cho hoạt động khai thác. Nhóm này gồm dịch vụ kỹ thuật, khoan và bọc ống.

Doanh thu của họ không đi theo giá dầu hôm nay. Nó đi theo số dự án được phê duyệt và số giàn đang có việc. Một năm giá dầu cao mà chủ mỏ không phê duyệt dự án mới thì nhóm dịch vụ vẫn đói việc.

Độ trễ giữa hai thứ đó thường tính bằng năm, không phải bằng quý. Đây là đặc tính quan trọng nhất của khúc này.

Trung nguồn: khí và vận chuyển

Khúc giữa gần với một doanh nghiệp hạ tầng hơn là một doanh nghiệp hàng hoá. Phần lớn doanh thu đến từ việc đưa sản phẩm đi, và thu theo khối lượng đi qua.

Doanh nghiệp khí bán khí cho nhà máy điện, đạm và khách công nghiệp, phần lớn theo hợp đồng dài hạn với công thức giá gắn vào giá dầu hoặc giá khí tham chiếu. Doanh nghiệp vận tải chở dầu thô, xăng dầu và khí hoá lỏng, thu theo giá cho thuê tàu và theo chuyến.

Vì có hợp đồng dài hạn, biên lợi nhuận khúc này ổn định hơn hạ nguồn. Nhưng nó không miễn nhiễm. Khi công thức giá gắn vào giá dầu, giá dầu đổi thì doanh thu đổi theo, chỉ chậm hơn một nhịp.

Bốn quý tới quý 2/2026, Tổng công ty Khí Việt Nam có doanh thu 160.642 tỷ đồng với biên lợi nhuận gộp 12,6%. Vận tải Dầu khí có doanh thu 18.754 tỷ với biên gộp 15,1%.

Hạ nguồn: lọc dầu và bán lẻ

Khúc cuối có hai nghề rất khác nhau, dù cùng được gọi là hạ nguồn.

Nhà máy lọc dầu mua dầu thô và bán xăng, dầu diesel, nhiên liệu bay. Lợi nhuận của họ là phần chênh giữa giá sản phẩm bán ra và giá dầu thô mua vào.

Doanh nghiệp phân phối mua xăng dầu thành phẩm và bán lại qua cửa hàng. Lợi nhuận của họ là phần chênh giữa giá bán và giá nhập, trừ chi phí vận hành mạng cửa hàng.

Hai nghề này có quy mô doanh thu rất lớn nhưng biên lợi nhuận mỏng. Bốn quý gần nhất, Xăng Dầu Việt Nam có doanh thu 400.391 tỷ đồng với biên gộp 5,2%. Dầu Việt Nam có doanh thu 212.727 tỷ với biên gộp 2,7%.

Biên lợi nhuận và vị trí chuỗi

Bảng dưới xếp tám doanh nghiệp theo khúc, lấy bốn quý tới quý 2/2026.

Nguồn: BCTC hợp nhất PLX, OIL, BSR, GAS, PVS, PVT, PVD, CNG · 4 quý tới Q2/2026 · HODL.VN

Hai mã phân phối có doanh thu lớn nhất bảng nhưng biên gộp mỏng nhất. Hai mã dịch vụ khoan và vận tải có doanh thu nhỏ hơn hàng chục lần nhưng biên gộp cao nhất.

Vì vậy so biên lợi nhuận giữa hai khúc là phép so vô nghĩa. Chỉ nên so trong cùng khúc.

Bốn quý gần nhất, phần lớn nhóm này đổi lợi nhuận quá 20% nên phải tách nguồn. Lọc hoá dầu Bình Sơn đi từ lỗ 50 tỷ đồng sang lãi 19.694 tỷ, với biên gộp từ 0,1 lên 12,9%. Đây là phần lõi, không phải khoản một lần.

Xăng Dầu Việt Nam tăng 52,6%, với lãi gộp đi từ 17.065 lên 20.645 tỷ đồng dù biên gộp giảm từ 6,1 xuống 5,2%. Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí tăng 66,1%, với lãi gộp đi từ 1.254 lên 2.627 tỷ, trong khi lợi nhuận khác gần như đứng ở mức 549 tỷ so với 565 tỷ kỳ trước.

Đọc chuỗi giá trị dầu khí

Thứ tự bốn bước dưới đây giúp tránh phần lớn lỗi khi mới đọc nhóm này.

1. Xác định khúc: doanh nghiệp bán sản phẩm hay bán dịch vụ, cho ai.
2. Xem độ nhạy với giá dầu: giá dầu vào doanh thu, vào giá vốn, hay vào cả hai.
3. Đọc biên lợi nhuận gộp theo chuỗi tám quý, không đọc một quý.
4. Tách phần lợi nhuận đến từ hoạt động lõi và phần đến từ thu nhập tài chính hay khoản một lần.

Bốn bước đó đủ để biết một cổ phiếu dầu khí đang sống bằng gì. Thuật ngữ trong thuyết minh tra ở danh sách thuật ngữ báo cáo tài chính.

Muốn ôn lại cấu trúc một bộ báo cáo, xem cấu trúc báo cáo tài chính. Cách đọc một nhóm hàng hoá cơ bản khác, xem thêm phân tích Hoà Phát.

Nội dung trên để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.