Nguyên tắc kế toán là gì
Nội dung bài6 phần
Nguyên tắc kế toán là gì? Đó là bộ quy tắc chung quy định doanh nghiệp ghi nhận, đo lường và trình bày giao dịch trong sổ sách và báo cáo tài chính. Nhờ các nguyên tắc này, báo cáo của hai doanh nghiệp khác nhau có thể đọc và so sánh trên cùng một mặt bằng. Tiếng Anh gọi là accounting principles.
Điểm chính
- Nguyên tắc kế toán là nền để mọi con số trong báo cáo tài chính có cùng ý nghĩa: dồn tích, hoạt động liên tục, giá gốc, phù hợp, nhất quán, thận trọng, trọng yếu.
- Mọi báo cáo phải thoả phương trình tài sản bằng nợ phải trả cộng vốn chủ sở hữu. Bảng cân đối nào không cân là có lỗi ghi sổ.
- Nguyên tắc cho phép nhiều lựa chọn trong khuôn khổ. Vì vậy đọc báo cáo phải đọc cả chính sách kế toán trong thuyết minh.
Nguyên tắc kế toán là gì
Kế toán không phải là ghi lại mọi thứ theo cách mỗi người tự nghĩ. Mỗi quốc gia có hệ thống chuẩn mực. Việt Nam áp dụng Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) và Chế độ kế toán doanh nghiệp hiện hành. Quốc tế phổ biến Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS). Hai hệ thống khác nhau ở chi tiết, nhưng có chung một nhóm nguyên tắc nền.

Nguyên tắc là cái khung. Số liệu trong báo cáo tài chính niêm yết do doanh nghiệp lập, kiểm toán viên kiểm tra, nhà đầu tư đọc. Cả ba bên cùng dựa vào khung này.
Các nguyên tắc kế toán cơ bản
Chuẩn mực chung của Việt Nam nêu bảy nguyên tắc nền:
- Cơ sở dồn tích: ghi nhận giao dịch khi phát sinh, không phải khi thu hoặc chi tiền. Xem kế toán dồn tích.
- Hoạt động liên tục: giả định doanh nghiệp tiếp tục hoạt động trong tương lai gần. Cảnh báo của kiểm toán về điều này là tín hiệu rủi ro lớn.
- Giá gốc: tài sản ghi theo giá lúc mua, không tự điều chỉnh theo thị giá.
- Phù hợp: doanh thu và chi phí tạo ra doanh thu được ghi cùng kỳ. Xem nguyên tắc phù hợp.
- Nhất quán: đã chọn chính sách nào thì áp dụng liên tục giữa các kỳ, đổi phải thuyết minh.
- Thận trọng: không đánh giá cao tài sản và thu nhập, không đánh giá thấp nợ và chi phí. Đây là lý do doanh nghiệp trích lập dự phòng.
- Trọng yếu: thông tin trọng yếu là thông tin mà bỏ sót hay sai lệch sẽ ảnh hưởng quyết định của người đọc.
Số điều khoản cụ thể và cách phát biểu từng nguyên tắc nằm trong văn bản chuẩn mực hiện hành, bài này chỉ nêu ý nghĩa.
Phương trình kế toán
Mọi nguyên tắc cùng xoay quanh một đẳng thức:
Vế trái cho biết doanh nghiệp đang nắm giữ gì. Vế phải cho biết nguồn vốn đến từ đâu: từ chủ nợ hay từ cổ đông. Bút toán kép đảm bảo mỗi giao dịch làm hai vế thay đổi bằng nhau. Cách các khoản mục xếp trên báo cáo xem ở bài bảng cân đối kế toán.
Ví dụ thật: cổ phiếu REE
Bảng cân đối hợp nhất của cổ phiếu REE ngày 30/06/2026 (dữ liệu đến Q2/2026), đơn vị tỷ đồng:
Khoản mục | Giá trị |
|---|---|
Nợ ngắn hạn | 5.853,6 |
Nợ dài hạn | 9.683,8 |
Nợ phải trả = 5.853,6 + 9.683,8 | 15.537,4 |
Vốn chủ sở hữu | 25.677,0 |
Tổng nguồn vốn = 15.537,4 + 25.677,0 | 41.214,4 |
Tổng tài sản | 41.214,4 |
Hai vế bằng nhau 41.214,4 tỷ đồng. Nợ phải trả chiếm 15.537,4 / 41.214,4 = 37,7% tổng nguồn vốn, phần còn lại do cổ đông tài trợ.
Nguyên tắc giá gốc giúp hiểu vì sao con số này khác vốn hoá trên sàn. Tài sản như đất đai ghi theo giá lúc mua, còn thị trường định giá cổ phiếu theo kỳ vọng. Ví dụ giả định: doanh nghiệp mua lô đất 10 tỷ đồng, nay thị trường trị giá 25 tỷ đồng. Sổ sách vẫn ghi 10 tỷ đồng, nên giá trị sổ sách thường thấp hơn giá trị kinh tế thực.
Hệ quả với nhà đầu tư
Nguyên tắc cho phép lựa chọn trong khuôn khổ. Doanh nghiệp có thể khấu hao theo đường thẳng hay số dư giảm dần, tính giá xuất kho theo bình quân hay nhập trước xuất trước. Hai doanh nghiệp cùng ngành vì thế có thể báo lợi nhuận khác nhau dù hoạt động giống nhau. Nhà đầu tư cổ phiếu cần đọc thuyết minh chính sách kế toán và so sánh mức độ thận trọng giữa các công ty trước khi so P/E.

Học sâu về cấu trúc báo cáo: cấu trúc báo cáo tài chính theo chuẩn CFA.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc kế toán và chuẩn mực kế toán khác nhau thế nào?
Nguyên tắc là các ý nền rộng như dồn tích, giá gốc. Chuẩn mực là văn bản chi tiết hướng dẫn cách áp dụng cho từng loại giao dịch như hàng tồn kho, tài sản cố định, doanh thu.
Vì sao tài sản ghi theo giá gốc chứ không theo giá thị trường?
Giá gốc có chứng từ kiểm tra được, ít phụ thuộc ước tính chủ quan. Nhược điểm là sổ sách không phản ánh giá trị hiện tại. Một số khoản mục cho phép đánh giá lại theo quy định riêng.
Bảng cân đối không cân thì có nghĩa gì?
Có lỗi ghi sổ hoặc thiếu bút toán. Bút toán kép được thiết kế để hai vế luôn bằng nhau, nên chênh lệch là dấu hiệu sai sót cần sửa trước khi lập báo cáo.
Nguyên tắc kế toán có ngăn được báo cáo sai không?
Không hoàn toàn. Nguyên tắc giảm sai lệch nhưng vẫn cần kiểm toán độc lập và kiểm soát nội bộ. Ví dụ trên chỉ để minh hoạ cách đọc, không phải khuyến nghị đầu tư.
Duyệt bởi Ban biên tập HODL.VN · Cập nhật 29/10/2026
Black Friday · đến hết 29/11
Gói năm Loyalty giảm 50%
Beginner giảm 30%. Cả hai được tặng thêm 1 tháng dùng khi mua gói năm trên web.