Đọc báo cáo tài chính của một ngân hàng: khác doanh nghiệp thường ở đâu

Đọc báo cáo tài chính của một ngân hàng: khác doanh nghiệp thường ở đâu

Đọc báo cáo tài chính ngân hàng đòi hỏi đổi cách nhìn. Ở nhà máy, hàng tồn kho là tài sản, khoản vay ngân hàng là nợ. Ở ngân hàng thì ngược lại. Cho vay khách hàng là tài sản lớn nhất. Tiền gửi của dân là nợ phải trả.

Bài này đi qua bốn chỗ khác biệt lớn nhất, kèm số thật của tám ngân hàng niêm yết. Dữ liệu đến 02/10/2026. Nếu bạn chưa quen cấu trúc một bộ báo cáo, đọc trước cấu trúc báo cáo tài chính.

Đọc báo cáo tài chính ngân hàng bắt đầu từ bảng cân đối

Doanh nghiệp thường bán hàng rồi thu tiền. Ngân hàng thì mua tiền của người này và bán tiền cho người khác, ăn phần chênh lệch. Vì vậy bảng cân đối của ngân hàng đảo vai hai khoản mục quen thuộc.

Bên tài sản, dòng lớn nhất là cho vay khách hàng, thường chiếm 60 đến 75 phần trăm tổng tài sản. Kế đó là chứng khoán đầu tư, chủ yếu trái phiếu chính phủ, và tiền gửi tại ngân hàng khác.

Bên nguồn vốn, dòng lớn nhất là tiền gửi của khách hàng. Đây là nợ phải trả, không phải vốn của ngân hàng. Người gửi có quyền rút, nên ngân hàng luôn phải giữ một phần tài sản ở dạng dễ bán.

Hệ quả là quy mô tổng tài sản của ngân hàng lớn gấp nhiều lần vốn chủ sở hữu. Đến quý 2/2026, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển có tổng tài sản 3,44 triệu tỷ đồng. Vốn chủ chỉ 193 nghìn tỷ, tức gấp khoảng 17,8 lần. Ở doanh nghiệp sản xuất, gấp bốn lần đã là vay nhiều.

Đòn bẩy cao là bản chất nghề, không phải dấu hiệu xấu. Nhưng nó giải thích một điều. Chất lượng tài sản xấu đi một chút cũng đủ thổi bay lợi nhuận cả năm. Phần dự phòng bên dưới cho thấy rõ.

Thu nhập lãi thuần là nguồn sống, nhưng không phải tất cả

Báo cáo kết quả kinh doanh của ngân hàng không có dòng doanh thu thuần hay giá vốn hàng bán. Thay vào đó, dòng đầu tiên là thu nhập lãi và các khoản tương tự. Trừ đi chi phí lãi ra thu nhập lãi thuần.

Cộng thêm lãi thuần từ dịch vụ, ngoại hối, chứng khoán và hoạt động khác thì ra tổng thu nhập hoạt động. Đây mới là con số tương đương doanh thu.

Bảng dưới lấy bốn quý gần nhất, đến quý 2/2026, kèm tỷ trọng phần đến từ lãi.

Nguồn: BCTC hợp nhất VCB, BID, CTG, TCB, VPB, MBB, ACB, STB · totrieu.com

Trung vị nhóm là 77,5 phần trăm. Ngân hàng có tỷ trọng thấp hơn mức này thì nguồn thu đa dạng hơn. Techcombank và Ngân hàng Đầu tư và Phát triển nằm ở nhóm đó, với thu ngoài lãi trên dưới 29 phần trăm.

Phần thu ngoài lãi quan trọng vì ít biến động theo chu kỳ lãi suất. Khi lãi huy động tăng nhanh hơn lãi cho vay, thu từ lãi co lại. Phí dịch vụ thì không.

Đọc báo cáo tài chính ngân hàng cần tách ba dòng chi phí

Chi phí của ngân hàng nằm ở ba chỗ, và ba chỗ này nói ba chuyện khác nhau.

Thứ nhất là chi phí lãi, tức tiền trả cho người gửi. Nó đã bị trừ ngay khi tính thu nhập lãi thuần nên không xuất hiện lại ở dưới.

Thứ hai là chi phí hoạt động, gồm lương, thuê trụ sở, công nghệ, khấu hao. Chia nó cho tổng thu nhập hoạt động ra tỷ lệ chi phí trên thu nhập. Bốn quý gần nhất, trung vị nhóm là 31,4 phần trăm. Ngân hàng Việt Nam Thịnh Vượng gọn nhất với 22,4 phần trăm, Sacombank nặng nhất với 35,8 phần trăm.

Thứ ba là dự phòng rủi ro tín dụng, phần trích cho các khoản vay khó đòi. Đây là dòng dễ gây hiểu nhầm nhất. Nó không phải tiền đã mất, mà là ước tính của chính ngân hàng.

Dự phòng rủi ro quyết định lợi nhuận cuối cùng

Lợi nhuận trước dự phòng cho biết bộ máy kinh doanh khoẻ hay yếu. Lợi nhuận sau dự phòng mới là thứ cổ đông nhận. Khoảng cách giữa hai con số đó có thể rất lớn.

Bảng dưới lấy tỷ lệ dự phòng trên tổng thu nhập bốn quý gần nhất. Cạnh đó là lợi nhuận sau thuế thuộc cổ đông công ty mẹ.

Nguồn: BCTC hợp nhất các ngân hàng trong bảng · totrieu.com

Khi lợi nhuận đổi mạnh, luôn tách phần đến từ hoạt động lõi và phần đến từ dự phòng. VietinBank là ví dụ. Bốn quý tới quý 2/2026, lợi nhuận cổ đông mẹ tăng 33,4 phần trăm so với bốn quý liền trước. Tổng thu nhập hoạt động cùng kỳ chỉ tăng 15,2 phần trăm. Phần chênh đến từ dự phòng, giảm từ 22.817 tỷ xuống 19.216 tỷ đồng. Không tách ra thì dễ khen nhầm bộ máy kinh doanh.

Chiều ngược lại cũng vậy. Sacombank là ví dụ rõ nhất. Bốn quý gần nhất, ngân hàng này tạo ra gần 34 nghìn tỷ tổng thu nhập hoạt động. Hơn một nửa đi vào dự phòng. Phần còn lại cho cổ đông chỉ hơn 3 nghìn tỷ. Riêng quý 4/2025, mức trích 9.232 tỷ đồng đẩy ngân hàng vào một quý lỗ.

Ngược lại, Vietcombank trích thấp nhất nhóm với 5,5 phần trăm. Trích thấp có thể do danh mục cho vay an toàn hơn. Cũng có thể do ngân hàng đã trích đủ từ các năm trước. Muốn biết lý do nào, phải đọc thuyết minh phân loại nợ và tỷ lệ bao phủ nợ xấu.

Một ngân hàng có thể giữ lợi nhuận đẹp trong vài quý bằng cách trích ít đi. Vì vậy khi so hai ngân hàng, luôn nhìn lợi nhuận trước dự phòng trước, rồi mới nhìn phần trích.

Vốn chủ sở hữu và giá trị sổ sách của ngân hàng

Ở doanh nghiệp sản xuất, nhà xưởng và máy móc có thể đem bán. Ở ngân hàng, tài sản phần lớn là khoản phải thu từ người vay. Giá trị sổ sách vì thế phụ thuộc vào việc người vay có trả được hay không.

Đó là lý do cổ phiếu ngân hàng hay được so bằng giá trên giá trị sổ sách, chứ không phải giá trên lợi nhuận. Khi thị trường nghi ngờ chất lượng tài sản, giá có thể rơi xuống dưới một lần giá trị sổ sách.

Chốt phiên 02/10/2026, nhóm tám ngân hàng có trung vị giá trên giá trị sổ sách 1,23 lần. Trung vị suất sinh lời trên vốn chủ là 18,2 phần trăm. Vietcombank ở 1,92 lần với suất sinh lời 18,0 phần trăm. Sacombank ở 2,05 lần nhưng suất sinh lời chỉ 5,0 phần trăm. Riêng Ngân hàng Quân đội đã chia tách cổ phiếu nhưng chưa tính quyền mua 10:1 đang chờ thực hiện, nên số cổ phiếu dùng để tính còn thấp hơn thực tế sau khi quyền mua hoàn tất.

Cách ghép hai con số này nằm ở bài mặt bằng định giá cổ phiếu ngân hàng cùng nhóm. Muốn ôn lại mô hình định giá nói chung, xem định giá chứng khoán.

Đọc báo cáo tài chính ngân hàng xong thì so các mã thế nào

Khi đã quen bốn chỗ khác biệt trên, việc so sánh nhiều ngân hàng trở nên nhanh. Thứ tự đọc mà tôi dùng gồm sáu bước.

1. Tổng thu nhập hoạt động và tốc độ tăng của nó, để biết quy mô kinh doanh.
2. Tỷ trọng thu nhập lãi, để biết mức phụ thuộc vào chênh lệch lãi suất.
3. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập, để biết bộ máy gọn hay nặng.
4. Lợi nhuận trước dự phòng, để biết sức kiếm tiền thật.
5. Tỷ lệ dự phòng trên tổng thu nhập, để biết phần lợi nhuận bị giữ lại cho rủi ro.
6. Giá trên giá trị sổ sách đặt cạnh suất sinh lời trên vốn chủ, để biết thị trường đang trả giá nào.

Một bộ báo cáo quý chỉ cho một lát cắt. Muốn thấy xu hướng, lấy ít nhất tám quý liên tiếp. Nhìn hướng đi của từng dòng, đừng so quý này với quý liền trước. Quý 4 thường trích dự phòng mạnh hơn.

Thuật ngữ trong thuyết minh tra nhanh ở danh sách thuật ngữ báo cáo tài chính. Muốn xem cách đọc một ngân hàng cụ thể, mời đọc bài phân tích Techcombank quý 4/2025.

Muốn mua bán cổ phiếu ngân hàng thì cần một tài khoản chứng khoán. Bạn có thể mở tài khoản TCBS trực tuyến tại https://bit.ly/tcbs-online. Đây là link đối tác.

Nội dung trên để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.